लोप हुने संघारमा ‘अनदी’ धान: औषधीय गुण र रैथाने स्वाद जोगाउन किन मुस्किल ?

नेपाली समाजमा चाडपर्व र खानपानको सम्बन्ध गहिरो छ। विशेष गरी पश्चिम नेपालका पहाडी जिल्लाहरू र तराईको थारु समुदायमा एउटा यस्तो धानको चर्चा हुन्छ, जसको नाम सुन्नासाथ ‘लट्टे’ र ‘खट्टे’को सुगन्ध मनमा गिजोलिन थाल्छ। त्यो विशिष्ट धान हो– अनदी। गण्डकी र लुम्बिनी प्रदेशका पहाडी भेगको पहिचान बनेको अनदी केवल एउटा अन्न मात्र होइन, यो हाम्रो सांस्कृतिक धरोहर र रैथाने ज्ञानको प्रतिविम्ब पनि हो। विश्व बजारमा ‘स्टिकी राइस’ को रूपमा ख्याति कमाएको यो ग्लुटिनस प्रजातिको धान आफ्नो लट्टिने गुण, अनुपम स्वाद र विशिष्ट औषधीय महत्वका कारण विश्वमै दुर्लभ र बहुमूल्य मानिन्छ।

अनदी धानको विशेषता यसको रङ र बनावटमा लुकेको छ। यो मुख्यतया दुई प्रकारका हुन्छन्: रातो र सेतो। रातो अनदीलाई स्वास्थ्यका दृष्टिले बढी लाभदायक र औषधीय गुणले भरिपूर्ण मानिन्छ भने सेतो अनदी आफ्नो कोमलता र स्वादका लागि प्रसिद्ध छ। यो धान विशेष गरी ‘सिम’ खेत वा दलदले माटोमा फस्टाउँछ, जहाँ पानीको पर्याप्त सुविधा हुन्छ। समुन्द्र सतहबाट ७०० देखि १५०० मिटरसम्मको उचाइमा पाइने यो धानले पहाडका गराहरूलाई कात्तिक–मंसिरमा सुनौलो र सुगन्धित बनाइदिन्छ।

अनदीको सांस्कृतिक व्यापकता पहाडमा मात्र सीमित छैन; यो तराईको थारु समुदायको जीवनशैलीसँग पनि अभिन्न रूपमा जोडिएको छ। सुदूरपश्चिम र लुम्बिनीका कैलाली, कञ्चनपुर, दाङ र बर्दियाका थारु बस्तीहरूमा अनदीको खेती पुस्तौँदेखि हुँदै आएको छ। थारु संस्कृतिमा अनदीको चामलबाट बनाइने ‘चिचर’ (बाफमा पकाइएको लट्टिने चामल) र ‘ढिक्री’ विना कुनै पनि शुभ कार्य वा चाडपर्व पूर्ण हुँदैन। माघी पर्व होस् वा अन्य धार्मिक अनुष्ठान, थारु समुदायमा अनदीको पकवानलाई शुद्ध र शक्तिवर्धक आहारको रूपमा लिइन्छ। यसरी हेर्दा अनदीले हिमाल, पहाड र तराईको सम्बन्धलाई एउटै सांस्कृतिक कडीमा जोड्ने काम गरेको छ।

सांस्कृतिक बाहेक अनदीको औषधीय महत्व पनि उत्तिकै चर्चा योग्य छ। परम्परागत उपचार पद्धतिमा यसलाई एउटा भरपर्दो ‘पथ्य’ मानिन्छ। सुत्केरी महिलालाई तागत दिन र शरीरको दुखाइ कम गर्न अनदीको लट्टे खुवाउने चलन छ। त्यस्तै, हड्डी भाँचिएका वा जोर्नी दुख्ने बिरामीहरूका लागि यो रामबाण मानिन्छ। यसमा पाइने पौष्टिक तत्वले आन्तरिक चोट निको पार्न र शरीरलाई स्फूर्ति दिन मद्दत गर्ने जनविश्वास छ, जसलाई आधुनिक पोषण विज्ञानले पनि सकारात्मक रूपमा लिने गरेको छ।

यति धेरै महत्व हुँदाहुँदै पनि दुर्भाग्यवश आज अनदी धान लोप हुने संघारमा छ। आधुनिक हाइब्रिड बीउको लहर र बढी उत्पादन दिने जातका धानप्रति किसानको आकर्षणले गर्दा यो रैथाने बाली ओझेलमा परेको छ। अनदीको बोट निकै अग्लो हुने भएकाले हावाहुरी चल्दा ढल्ने समस्या हुन्छ भने अन्य उन्नत जातको तुलनामा यसको उत्पादन पनि कम छ। साथै, आधुनिक मिलहरूमा कुटाउँदा चामल धेरै टुक्रिने भएकाले यसको प्रशोधनमा पनि केही झन्झट छ। यही कारणले गर्दा नयाँ पुस्ताका किसानहरू यसको खेतीबाट टाढिँदै गएका छन्।

तर, सम्भावनाका ढोकाहरू अझै बन्द भएका छैनन्। आज सहरमा अर्गानिक र रैथाने खाद्यान्नको माग बढ्दो छ। बजारमा अनदी चामलको मूल्य सामान्य चामलको भन्दा तीन गुणासम्म बढी हुनुले यसको व्यावसायिक सम्भावनालाई पुष्टि गर्छ। यदि स्थानीय सरकार र कृषि विज्ञहरूले अनदीको नश्ल सुधार गर्ने, किसानलाई प्रोत्साहन दिने र यसको उचित ब्रान्डिङ गर्ने हो भने यो धानले ग्रामीण अर्थतन्त्रमा ठूलो क्रान्ति ल्याउन सक्छ। अनदी केवल एउटा बाली मात्र होइन, यो हाम्रो मौलिकता हो। यसको संरक्षण गर्नु भनेको हाम्रो स्वाद, स्वास्थ्य र संस्कृतिलाई आगामी पुस्ताका लागि सुरक्षित राख्नु हो।