विश्वले खोजिरहेको ‘सुपरफुड’, हामीले चाहिँ लत्याएको ‘अमृत’: सुगर र प्रेसरको अचूक औषधि ‘उवा’ किन हराउँदैछ?
नेपालका हिमाल पारिका जिल्लाहरू मनाङ, मुस्ताङ, डोल्पा, हुम्ला र जुम्लाको जनजीवन, संस्कृति र खानपानको मुख्य आधार मानिने
यद्यपि, विश्व बजारमा ‘सुपरफुड’ को रूपमा चिनिने उवाको महत्त्व बुझेर यसलाई पुनः जगाउन सके, यसले हिमाली अर्थतन्त्र कायापलट गर्न सक्छ। आउनुहोस्, उवाको खेती प्रविधि, फाइदा र बजार सम्भावनाबारे विस्तृतमा चर्चा गरौं।
उवा के हो ?
उवा जौ (Barley) प्रजातिको एक प्रकारको अन्न हो। सामान्य जौमा बाहिरी खोस्टा (Hull) टाँसिएको हुन्छ भने उवामा त्यो हुँदैन वा सजिलै निस्किन्छ। त्यसैले यसलाई अङ्ग्रेजीमा ‘Naked Barley’ भनिन्छ। यो हिमाली चिसो हावापानीमा फल्ने रैथाने बाली हो।
कस्तो हावापानी र माटोमा हुन्छ ?
उवा विशेष गरी चिसो र सुख्खा हावापानीमा फल्ने बाली हो।
-
उचाइ: समुद्र सतहबाट २५०० मिटरदेखि ४००० मिटर वा सोभन्दा माथिको उचाइसम्म यसको खेती राम्रो हुन्छ।
-
क्षेत्र: कम वर्षा हुने ‘रेन स्याडो’ (Rain Shadow) क्षेत्रहरू (जस्तै: मुस्ताङ, माथिल्लो डोल्पा) का लागि यो वरदान हो।
-
माटो: पानी नजम्ने, बलौटे दोमट माटो उवाका लागि उपयुक्त हुन्छ। यसले अलिअलि क्षारीय (Alkaline) माटो पनि सहन सक्छ।
खेती प्रविधि
हिमाली जिल्लाहरूमा उवा खेती गर्ने परम्परागत तरिका प्रचलित छ:
-
बाली लगाउने समय:
-
तल्लो हिमाली भेगमा: असोज–कार्तिक महिनामा लगाइन्छ र वैशाख–जेठमा काटिन्छ।
-
उच्च हिमाली भेगमा: हिउँ पग्लिएपछि चैत–वैशाखमा लगाइन्छ र भदौ–असोजमा काटिन्छ।
-
-
जमिनको तयारी: जमिनलाई २–३ पटक जोतेर माटो बुुरबुराउँदो बनाउनुपर्छ। हिमाली भेगमा प्रायः चौंरी वा जोपाको सहायताले जोत्ने गरिन्छ।
-
मलखाद: उवा खेतीमा प्रायः रासायनिक मल प्रयोग गरिँदैन। गोठको मल वा कम्पोस्ट मल प्रयोग गरिने हुँदा यो पूर्ण रूपमा अर्गानिक हुन्छ।
-
सिंचाई: उवालाई धेरै पानी चाँहिदैन। हिउँ पग्लिएपछिको चिस्यान नै यसका लागि काफी हुन्छ, तर लामो समय खडेरी परेमा १–२ पटक सिंचाई आवश्यक पर्न सक्छ।
उवाका परिकार र उपयोग
हिमाली संस्कृतिमा उवाको प्रयोग बहुआयामिक छ:
-
सातु (Tsampa): उवालाई भुटेर पिठो बनाइन्छ, जसलाई सातु भनिन्छ। नुन–चिया (सुजी चिया) वा तातो पानीसँग मुछेर खाइने सातु हिमाली भेगको ‘फास्ट फुड’ हो।
-
खानाका परिकार: यसको पिठोबाट ढिँडो, रोटी (कालो रोटी), थुक्पा र मोमोको आवरण बनाइन्छ।
-
पेय पदार्थ: उवाबाट बनाइने जाँड (छ्याङ) र रक्सी हिमाली समुदायको पूजापाठ, चाडपर्व र पाहुना सत्कारको अभिन्न अङ्ग हो। मुस्ताङको प्रसिद्ध ‘मार्फा’ ब्रान्डको रक्सीमा उवाको प्रयोग हुन्छ।
-
आधुनिक परिकार: सहरमा यसको पिठोबाट स्वस्थकर कुकिज, केक र ब्रेड बनाउन थालिएको छ।
स्वास्थ्यका लागि फाइदाहरू
उवालाई आधुनिक पोषण विज्ञानले स्वास्थ्यको खानी मानेको छ:
-
मधुमेह नियन्त्रण: यसमा ‘बिटा–ग्लुकन’ (Beta-glucan) नामक घुलनशील फाइबर प्रशस्त पाइन्छ, जसले रगतमा चिनीको मात्रा नियन्त्रण गर्न र इन्सुलिन सेन्सिभिटी बढाउन मद्दत गर्छ।
-
मुटुको सुरक्षा: यसले रगतमा रहेको खराब कोलेस्ट्रोल (LDL) घटाएर मुटु रोगको जोखिम कम गर्छ।
-
पाचन प्रणाली: उच्च फाइबर हुने हुनाले कब्जियत हटाउन र आन्द्राको स्वास्थ्य राम्रो राख्न मद्दत गर्छ।
-
ऊर्जाको स्रोत: जाडो मौसममा शरीरलाई भित्रैबाट तातो राख्न र तत्काल ऊर्जा दिन उवाको सातु एकदमै उपयोगी हुन्छ।
बजार सम्भावना
चुनौतीका बाबजुद उवाको व्यावसायिक भविष्य उज्ज्वल देखिन्छ:
-
सहरी माग: काठमाडौं, पोखरा जस्ता सहरमा अर्गानिक र सुगर–फ्री खाना खोज्ने जमात बढ्दो छ। उवालाई राम्रो प्याकेजिङ गरेर ‘डायबेटिक फुड’ (Diabetic Food) का रूपमा बेच्न सकिन्छ।
-
अन्तर्राष्ट्रिय बजार: जापान, कोरिया, अमेरिका र युरोपमा ‘Naked Barley’ को उच्च माग छ। नेपालको अर्गानिक उवालाई ‘Himalayan Superfood’ को रूपमा ब्रान्डिङ गरेर निर्यात गर्न सकिने ठूलो सम्भावना छ।
उवा केवल एक अन्न मात्र होइन, यो हिमाली सभ्यताको पहिचान हो। लोप हुन लागेको यो बालीलाई जोगाउन अब परम्परागत खेती प्रणालीलाई आधुनिकीकरण गर्न आवश्यक छ। सरकार र सरोकारवाला निकायले यान्त्रिकीकरण (कुटानी–पिसानीका मेसिन), प्याकेजिङ र बजार प्रवर्द्धनमा सहयोग गर्ने हो भने, यो ‘कालो सुन’ ले पुनः किसानको मुहारमा खुसी ल्याउन सक्छ।
हामीले पनि आफ्नो भान्छामा चामलको विकल्पमा कहिलेकाहीँ उवाको सातु वा रोटी समावेश गरेर यसको संरक्षणमा योगदान दिन सक्छौं।