बहुउपयोगी हिमाली जडीबुटी पदमचाल (केन्जो): औषधीय गुणदेखि खेती प्रविधिसम्म

नेपालको उच्च हिमाली भेगमा प्रकृतिले सित्तैमा दिएका अनेकौँ उपहारमध्ये 

संस्कृत भाषामा यसलाई अम्लसार, रेवाचिनी, बेतसाम्ल, फलाम्ले र गान्धिनी जस्ता विभिन्न नामले सम्बोधन गरिन्छ। विशेषगरी पाँचथर र ताप्लेजुङ जस्ता पूर्वी पहाडी जिल्लाका उच्च हिमाली क्षेत्रमा यो पर्याप्त मात्रामा पाइन्छ।

१. पहिचान र विशेषता

पदमचाल एक प्रकारको जडीबुटी हो जसको जरा र जमिनमुनि रहने काण्ड (Rhizome) निकै शक्तिशाली र औषधीय गुणले भरिपूर्ण हुन्छ। यसको जरा काट्दा केही चाम्रो हुन्छ र बाहिरी भाग चाहुरिएको देखिन्छ। यसबाट मगमग बास्ना आउँछ र यसको स्वाद अमिलो, पिरो र टर्रो मिश्रण भएको हुन्छ। वनस्पति विभागले यसको महत्वलाई बुझेर यसलाई लोपोन्मुख वनस्पतिको सूचीमा समेत राखेको छ।

२. हावापानी र भौगोलिक उपलब्धता

पदमचालका लागि नेपालको उच्च हिमाली तथा पहाडी भूगोल उपयुक्त मानिन्छ:

• उचाइ: यो समुद्री सतहबाट ३,२०० मिटरदेखि ४,४०० मिटरसम्मको उचाइमा फस्टाउँछ।

• तापक्रम: यो बिरुवाले -२० डिग्री सेल्सियससम्मको अत्यधिक चिसो सहन सक्छ।

• माटो: प्रशस्त प्राङ्गारिक पदार्थ (Humus) भएको, चिस्यानयुक्त तर पानी नजम्ने दोमट वा चिम्टाइलो माटो यसका लागि उत्तम हुन्छ।

३. खेती गर्ने तरिका

व्यावसायिक रूपमा पदमचाल खेती दुई तरिकाले गर्न सकिन्छ:

• बिउबाट: असोज-कात्तिक महिनामा बिउ संकलन गरी नर्सरीमा उमार्न सकिन्छ। बिउ छर्नुअघि १०-१२ घण्टा पानीमा भिजाउँदा अंकुरण छिटो हुन्छ।

• जरा वा गानोबाट: वसन्त ऋतुको सुरुतिर पुरानो बिरुवाको गानो छुट्याएर रोप्न सकिन्छ। यो विधिबाट छिटो उत्पादन लिन सकिन्छ।

• हेरचाह: बिरुवा रोपेपछि गोडमेल र उचित चिस्यानको आवश्यकता पर्छ। यसलाई वन्यजन्तु (खरायो आदि) ले खासै नोक्सान नगर्ने हुनाले संरक्षण गर्न सहज हुन्छ।

४. औषधीय गुण र फाइदाहरू

आयुर्वेद र परम्परागत उपचार पद्धतिमा पदमचाललाई अचुक औषधिको रूपमा लिइन्छ। यसका केही प्रमुख फाइदाहरू निम्नानुसार छन्:

• पाचन प्रणालीमा सुधार: पखाला लागेको, कब्जियत भएको वा अपच भएको बेला यसको प्रयोग प्रभावकारी हुन्छ।

• हाडजोर्नी र चोटपटक: हातखुट्टा मर्किएको, शरीर सुन्निएको वा हड्डी भाँचिएको अवस्थामा पदमचालको जरा कुटेर गाईको गहुँतसँग मिसाएर खाँदा छिटो निको हुने जनविश्वास छ।

• आगोले पोलेकोमा: शरीरको कुनै भाग जलेको छ भने यसको रस (जुस) पिउँदा जलन कम हुने र सन्चो हुने स्थानीय बताउँछन्।

• रगत र कलेजो: यसले रगत शुद्धीकरण गर्न र कलेजोको रक्षा (Hepatoprotective) गर्न मद्दत गर्छ।

• ज्वरो र दुखाइ: ज्वरो आएको बेला र मांसपेशीको दुखाइ कम गर्न यसको सेवन गरिन्छ।

५. खानपानमा प्रयोग

औषधिको रूपमा मात्र नभई पदमचाल स्थानीयको भान्छामा पनि उत्तिकै लोकप्रिय छ।

• अचार र तरकारी: यसको कलिलो डाँठ र पातको अचार निकै मीठो र स्वादिलो हुन्छ। धेरैले यसको तरकारी पनि रुचाउँछन्।

• दन्त मञ्जन: यसको जराको धुलोले दाँत माझ्दा दाँतको स्वास्थ्यमा सुधार आउने बताइन्छ।

६. संकलन, ओसारपसार र कानुनी व्यवस्था

पदमचाल एक संरक्षित र बहुमूल्य वनस्पति भएकाले यसको संकलन र व्यापारका लागि निश्चित कानुनी प्रक्रियाहरू पालना गर्नुपर्छ:

• अनुमति: सरकारी वा सामुदायिक वनबाट संकलन गर्न डिभिजन वन कार्यालयबाट पूर्वस्वीकृति लिनुपर्छ।

• रोयल्टी: नेपाल सरकारले तोकेको रोयल्टी तिरेर मात्र यसको व्यावसायिक ओसारपसार गर्न पाइन्छ।

• छुटपूर्जी: एक जिल्लाबाट अर्को जिल्लामा लैजानका लागि वन कार्यालयको चलानी वा ओसारपसार अनुमति अनिवार्य छ।

• निर्यात: विदेश निर्यातका लागि वनस्पति विभाग र प्लान्ट क्वारेन्टाइनको प्रमाणिकरण आवश्यक पर्छ। निजी जग्गामा खेती गर्ने कृषकले आफ्नो उत्पादन प्रमाणित गराएमा विशेष सुविधा प्राप्त गर्न सक्छन्।

पदमचाल (केन्जो) हाम्रो हिमाली क्षेत्रको एक बहुमूल्य सम्पदा हो। यसको उचित संरक्षण, संवर्धन र व्यावसायिक खेती गर्न सकेमा यसले स्थानीयस्तरमा रोजगारी सिर्जना गर्नुका साथै राष्ट्रिय अर्थतन्त्रमा समेत ठूलो टेवा पुर्‍याउन सक्छ। औषधीय गुणले भरिपूर्ण यो वनस्पतिको उचित उपयोग र आधुनिक अनुसन्धान आजको आवश्यकता हो।

नोट: पदमचाल एक बहुमूल्य प्राकृतिक सम्पदा हो। प्राकृतिक सन्तुलन कायम राख्न जङ्गलबाट यसको जथाभावी संकलन गर्नु गैरकानुनी मानिन्छ। व्यावसायिक खेती वा संकलनका लागि अनिवार्य रूपमा सम्बन्धित डिभिजन वन कार्यालयबाट अनुमति लिनुहुन अनुरोध गरिन्छ। साथै, पदमचाल औषधीय गुणले भरिपूर्ण हुने भए तापनि यसको प्रयोग गर्नुअघि विज्ञ वा चिकित्सकको सल्लाह लिनु अनिवार्य छ।