गोलभेडाको विनाशकारी शत्रु ‘टुटा एब्सोलुटा’ (पात खन्ने गवारो): पहिचान र एकीकृत व्यवस्थापन

१. परिचय

‘टुटा एब्सोलुटा’ (Tuta absoluta) जसलाई नेपालीमा ‘गोलभेडाको पात खन्ने गवारो’ वा ‘पात सुरूँगे किरा’ भनिन्छ, यो गोलभेडा खेतीमा लाग्ने विश्वकै सबैभन्दा विनाशकारी किरामध्ये एक हो। दक्षिण अमेरिकाबाट सुरु भएको यो किरा सन् २०१६ तिर नेपालमा पहिलो पटक देखिएको थियो। यसले समयमै नियन्त्रण नगरे बालीमा 

दिनरात पसिना बगाएर, ऋणधन गरेर हुर्काएको गोलभेडाको बोट जब लटरम्म फल्न थाल्छ, ठ्याक्कै त्यही बेला यो किराको प्रवेश हुन्छ। किसानले बजार लगेर दुई पैसा कमाउने सपना देखिरहेका बेला यसले पात र फल भित्रभित्रै खाएर बालीलाई कङ्काल बनाइदिन्छ। एउटा किसानका लागि यो केवल आर्थिक क्षति मात्र होइन, उसको महिनौँको भरोसा र मेहेनतमाथिको ठुलो प्रहार हो।

२. पहिचान र जीवनचक्र (Life Cycle)

यो किराको जीवनचक्र धेरै छिटो चल्छ (करिब २४ देखि ३८ दिन), जसले गर्दा अनुकूल मौसममा यसको सङ्ख्या एक्कासि बढ्छ:

• फुल (Egg): पोथी पुतलीले पातको तल्लो भाग, काण्ड वा फलको भेट्नोमा साना, सेता-पहेंला फुल पार्छ।

• लार्भा (Larva): यो अवस्था सबैभन्दा खतरनाक हुन्छ। फुलबाट निस्केको लार्भाले पातको दुई तहभित्र पसेर हरियो भाग (Chlorophyll) खान्छ र झिल्ली मात्र बाँकी राख्छ। यसले फलभित्र पनि सुरुङ बनाएर फल सडाउँछ।

• प्युपा (Pupa): लार्भा विकसित भएपछि माटो, पातको खोच वा सुरुङभित्रै कोया बनाएर बस्छ।

• वयस्क (Adult): यो खैरो-चाँदी रङ्गको सानो पुतली हो। यो रातको समयमा बढी सक्रिय हुन्छ र दिनमा पातको पछाडि लुकेर बस्छ।

३. क्षतिको लक्षण

• पातमा सेता-खैरा अनौठा धर्सा वा ‘सुरुङ’ हरू देखिन्छन्।

• धेरै आक्रमण भएमा पातहरू सुकेर डढेको जस्तो देखिन्छन्।

• फलको भेट्नो वरिपरि स-साना प्वालहरू देखिन्छन् र फल भित्रभित्रै कुहिन्छ।

• प्वाल परेको ठाउँमा किराको दिसा (कालो धुलो) स्पष्ट देख्न सकिन्छ।

४. आश्रय दिने अन्य बालीहरू

यसको मुख्य रोजाइ गोलभेडा भए तापनि, यसले सोलानेसी (Solanaceae) परिवारका अन्य बालीहरू जस्तै: भन्टा, आलु, भेडे खुर्सानी र सुर्तीमा पनि क्षति पुर्‍याउँछ।

५. एकीकृत शत्रुजीव व्यवस्थापन (IPM) विधि

टुटा एब्सोलुटालाई कुनै एक मात्र उपायले नियन्त्रण गर्न असम्भव छ। त्यसैले निम्न उपायहरूको समिश्रण (IPM) अपनाउनुपर्छ:

क) भौतिक तथा यान्त्रिक विधि:

• फेरोमोन ट्र्याप (Pheromone Trap): बारीमा ‘टुटा लुर’ (Tuta Lure) राखिएका ‘वाटर ट्र्याप’ हरू प्रयोग गर्ने। यसले भाले पुतलीलाई आकर्षित गरी पानीमा डुबाएर मार्छ, जसले गर्दा प्रजनन प्रक्रिया रोकिन्छ। (१ रोपनीमा करिब ३–४ वटा ट्र्याप राख्ने)।

• प्रकाश पासो (Light Trap): रातको समयमा खेतबारीमा बत्ती बालेर त्यसमुनि पानी र अलिकति मट्टितेल वा साबुन मिसाएको भाँडो राख्दा पुतलीहरू आकर्षित भई पानीमा परेर मर्छन्।

• सफा खेती: सङ्क्रमित पात र फलहरू देख्नेबित्तिकै टिपेर प्लास्टिकमा हाली नष्ट गर्ने वा गहिरो खाडल खनेर पुरिदिने।

ख) खेती प्रणालीमा सुधार:

• स्वस्थ बेर्ना: सधैँ किरामुक्त नर्सरीबाट स्वस्थ बेर्ना मात्र छनोट गर्ने। नर्सरीलाई मसिनो जाली (Nylon Net) ले छोपेर राख्ने।

• बाली चक्र (Crop Rotation): गोलभेडा पछि सोलानेसी परिवार बाहेकका बाली (जस्तै: सिमी, काउली, बन्दा) लगाउने।

ग) जैविक विधि (मित्र जीवहरूको संरक्षण):

• प्रकृतिमा रहेका केही मित्र जीवहरू जस्तै नेसिडियोकोरिस (Nesidiocoris) र ट्राईकोग्रामा (Trichogramma) जस्ता बारुलाले टुटाको फुल र लार्भालाई खाएर किसानलाई मद्दत गर्छन्। अत्यधिक रासायनिक विषादी प्रयोग नगर्दा यी मित्र जीवहरू जोगिन्छन्।

• नीमजन्य विषादी: ‘एजाडिराक्टिन’ (Azadirachtin) ५ मिलिलिटर प्रति लिटर पानीमा मिसाएर छर्दा सुरुवाती अवस्थामा निकै प्रभावकारी हुन्छ।

घ) रासायनिक विषादी (अन्तिम विकल्पको रूपमा):

जब जैविक र भौतिक विधिले काम गर्दैन र क्षति बढी हुन्छ, तब मात्र प्राविधिकको सल्लाहमा निम्न विषादी प्रयोग गर्ने:

• स्पिनोस्याड (Spinosad 45% SC): ४ मिलिलिटर प्रति १० लिटर पानीमा मिसाएर छर्ने।

• कोराजेन (Chlorantraniliprole 18.5% SC): ३ मिलिलिटर प्रति १० लिटर पानीमा मिसाएर छर्ने।

• इमामेक्टिन बेन्जोएट (Emamectin Benzoate 5% SG): ५ ग्राम प्रति १० लिटर पानीमा।

सावधानी: एउटै समूहको विषादी पटक-पटक प्रयोग नगर्नुहोस्। यसले किरामा विषादी पचाउने क्षमता (Resistance) विकास गर्छ। विषादी प्रयोग गर्दा सुरक्षात्मक लुगा, पन्जा र मास्क अनिवार्य लगाउनुहोस्।

६. किसानका लागि विशेष सुझाव

यो किरा एउटा बारीबाट अर्कोमा सजिलै उडेर जाने हुनाले एउटा किसानले मात्र नियन्त्रण गरेर सम्भव हुँदैन। “सामुदायिक अभियान” को रूपमा गाउँका सबै किसानले एकैसाथ फेरोमोन ट्र्याप राख्ने र सरसफाइ गर्ने हो भने मात्र यसलाई पूर्ण रूपमा नियन्त्रण गर्न सकिन्छ।

टुटा एब्सोलुटा खतरनाक भए पनि डराइहाल्नु पर्दैन। सही समयमा पहिचान, आधुनिक प्रविधि र एकीकृत व्यवस्थापन (IPM) को प्रयोग नै किसानको मेहेनत जोगाउने र सफल उत्पादन लिने मुख्य साँचो हो।