खेतबारीमा देखिने सेतो झिंगा (Whitefly): परिचय, असर र रोकथामका उपायहरू 

खेतबारीमा बालीनालीको हेरचाह गरिरहँदा पातको मुनि लुकेर बस्ने साना सेता भुसुना जस्ता कीराहरू हाम्रा मुख्य शत्रु हुन्। कृषि विज्ञानमा यसलाई सेतो झिंगा (Whitefly)

सेतो झिंगा आकारमा सानो भए पनि यसले बालीनालीमा पुर्‍याउने क्षति निकै भयानक हुन्छ:

• रस चुस्ने र बोट कमजोर पार्ने: यसले बालीनालीको पातको तल्लो भागमा बसेर कलिलो रस चुस्छ, जसका कारण बोटबिरुवा ओइलाउँछन्।

• चोप र कालो ढुसी: रस चुस्ने क्रममा यसले चोप जस्तो गुलियो दिसा (Honeydew) छोड्छ। सुरुमा पात सेतो धुलोले ढाकिए जस्तो देखिए पनि, त्यो गुलियो चोपमाथि बिस्तारै कालो ढुसी (Sooty Mold) पलाउँछ, जसले गर्दा पुरै पात डढेको वा कोइला जस्तै कालो बन्न पुग्छ।

• प्रकाश संश्लेषणमा अवरोध: पात कालो भएपछि बिरुवाले घामबाट खाना बनाउन (Photosynthesis) पाउँदैन र बोट पहेँलिँदै सुकेर मर्छ।

• भाइरस रोगको संवाहक: सबैभन्दा घातक कुरा, यसले रोगी बिरुवाबाट स्वस्थ बिरुवामा विभिन्न किसिमका विनाशकारी भाइरसहरू सार्ने काम गर्छ।

उत्पादनमा ह्रास: समयमै नियन्त्रण नगरेमा सेतो झिंगाको महामारीले बालीको कुल उत्पादनमा ३० देखि ८० प्रतिशतसम्म गिरावट ल्याउन सक्छ।

१. सेतो झिंगाको पूर्ण परिचय र पहिचान

• सानो आकार: यसको वयस्क कीरा मात्र १ देखि २ मिलिमिटर जति सानो हुन्छ।

• हल्का पहेँलो शरीर: यसको शरीर हल्का पहेँलो हुन्छ तर यसका दुईवटा पखेटाहरू पाउडर जस्तो सेतो ककन वा मैनले ढाकिएका हुन्छन्।

• पातको मुनि बस्ने बानी: यिनीहरू सधैँ ओझेल पर्ने पातको तल्लो सतहमा झुण्डिएर बस्ने र त्यहीँ फूल पार्ने गर्छन्।

• छिटो उड्ने स्वभाव: बोटबिरुवालाई अलिकति हल्लाउनासाथ यिनीहरू भुसुना जस्तै भुइँर्र उडेर फेरि अर्को पातमा वा छिमेकी बोटमा गएर बस्छन्।

• मनपर्ने बालीहरू: नेपालमा यसले विशेष गरी गोलभेडा, भन्टा, खुर्सानी, काँक्रो, घिरौँला, बोडी, भटमास, कपास र सूर्यमुखी जस्ता बालीहरूमा बढी नोक्सान पुर्‍याउँछ।

२. सेतो झिंगाको जीवनचक्र (Life Cycle)

सेतो झिंगाको जीवनचक्र मौसमको तापक्रम अनुसार १८ देखि ३० दिनभित्र पूरा हुन्छ र यसका मुख्यतया ४ वटा अवस्थाहरू हुन्छन्:

• फूल (Egg) अवस्था: पोथी झिंगाले पातको तल्लो भागमा गोलाकार रूपमा साना पहेँला फूलहरू पार्छ। एउटा पोथीले आफ्नो जीवनकालमा ५० देखि ४०० वटासम्म फूल पार्न सक्छ।

• बच्चा वा निम्फ (Nymph) अवस्था: फूलबाट निस्केको सुरुको बच्चा (Crawler) केही घण्टासम्म हिँडडुल गर्छ। उपयुक्त ठाउँ भेटेपछि पातमा टाँसिएर जीवनभर एकै ठाउँबाट रस चुसिरहन्छ।

• पुतली वा कोष (Pupa) अवस्था: यो अन्तिम सुसुप्त अवस्था हो, जहाँ बच्चाको शरीर अलि बाक्लो र डिब्बा जस्तो आकारको हुन्छ। यस अवस्थामा यसले खाना खादैन तर भित्र वयस्क झिंगा बनिरहेको हुन्छ।

• वयस्क (Adult) अवस्था: पुपाबाट पूर्ण विकसित प्वाँख भएको सेतो झिंगा निस्कन्छ र प्रजनन् प्रक्रिया सुरु गरी फेरि नयाँ जीवनचक्र चलाउँछ।

३. पात सेतोबाट कालो बन्ने चरणहरू (सुटी मोल्ड प्रक्रिया)

धेरै किसानहरू पात पुरै कालो भएपछि मात्र बारीमा रोग लाग्यो भनेर आत्तिने गर्छन्। तर, यो यस कीराको आक्रमणको चक्र हो जसलाई यसरी बुझ्न सकिन्छ:

• पहिलो चरण (सेतो धुलो र चोप): सुरुमा सेतो झिंगाले पातमा मैन जस्तो सेतो पाउडर र कपास जस्तो जालो बनाउँछ। त्यसपछि पातमा चियाको चास्नी जस्तो च्यासच्यासे गुलियो चोप (दिसा) छोड्छ।

• दोस्रो चरण (पात कालो हुने): उक्त गुलियो चोपमा हावामा भएका ढुसीका जीवाणुहरू टाँसिन्छन्। ती जीवाणु फैलिँदै जाँदा पुरै पात कोइला वा कचेरा जस्तो कालो देखिन्छ, जसलाई वैज्ञानिक भाषामा ‘सुटी मोल्ड’ भनिन्छ।

• तेस्रो चरण (बोट सुक्ने र मर्ने): पात पुरै कालो भएपछि बिरुवाले घामको प्रकाश सोस्न पाउँदैन। खाना बनाउन नपाएपछि बोट कुपोषण भएर बिस्तारै सुक्छ र फल लाग्नु अगावै मर्छ।

सुझाव: पात कालो हुनु भनेको अन्तिम अवस्था हो। त्यसैले पात कालो हुनु अगावै अर्थात् सेतो धुलो वा झिंगा देखिने बित्तिकै नियन्त्रणको उपाय थाल्नुपर्छ।

४. कुन मौसम र वातावरणमा यो बढी सक्रिय हुन्छ ?

• गर्मी र सुख्खा मौसम: सेतो झिंगा २५°C देखि ३५°C सम्मको तातो र सुख्खा मौसममा अत्यधिक सक्रिय हुन्छ र यतिबेला यसको वंश वृद्धि निकै तीव्र हुन्छ।

• नेपालमा यसको उच्च प्रकोपको समय: नेपालको सन्दर्भमा फागुन-चैतदेखि जेठ-असारसम्म र मनसुन सकिएपछिको भदौ-असोज महिनामा यसको प्रकोप सबैभन्दा उच्च रहन्छ।

• प्लाष्टिक टनेल (Greenhouse) को समस्या: जाडो महिना वा अत्यधिक चिसोमा यिनीहरूको वृद्धि विकास बाहिर खुला खेतमा ढिलो हुन्छ। तर प्लाष्टिक टनेल भित्र तापक्रम अनुकूल र न्यानो हुने हुनाले जाडो मौसममा पनि टनेल भित्र यसले उत्तिकै सताउन सक्छ।

५. जैविक तथा पर्यावरण-मैत्री रोकथामका उपायहरू

कीरा मार्न साथ सिधै कडा रासायनिक विष हाल्नु हुँदैन। किसानले सुरुमै निम्न जैविक र भौतिक विधिहरू अपनाउनु बुद्धिमानी हुन्छ:

• पहेँलो च्यासिने पासो (Yellow Sticky Trap): खेतबारीमा बोटको उचाइभन्दा अलिकति माथि पहेँलो रङको च्यासिने बोर्ड वा प्लास्टिक झुन्ड्याउनुहोस्। सेतो झिंगा पहेँलो रङ देखेर त्यहाँ आकर्षित हुन्छ र टाँसिएर मर्छ।

• घरेलु साबुन पानीको घोल: प्रकोपको सुरुवाती अवस्थामा १०–१५ मिलीलिटर झोल साबुन वा सरफ पानी (४ लिटर पानीमा) मिसाएर पातको तल्लो भाग भिज्ने गरी तीव्र गतिमा स्प्रे गर्नुहोस्। यसले कीराको शरीरको सुरक्षात्मक तह र चोप पखालेर कीरालाई मारिदिन्छ।

• नीमजन्य विषादी (Azadirachtin): बजारमा पाइने निमको तेलमा आधारित जैविक विषादी ३ मिलीलिटर प्रतिलिटर पानीमा मिसाएर पातको दुवैतर्फ छर्कनुहोस्। यसले कीराको फूल र बच्चालाई नष्ट गर्छ।

• मित्र ढुसीको प्रयोग: Beauveria bassiana (ब्युभेरिया बेरियाना) नाम गरेको जैविक ढुसी ५ ग्राम प्रतिलिटर पानीमा मिसाएर बेलुकाको समयमा छर्किँदा यो ढुसीले सेतो झिंगाको शरीरमा रोग लगाएर प्राकृतिक रूपमा मारिदिन्छ।

६. सेतो झिंगालाई खाने प्राकृतिक ‘मित्र कीराहरू’ (Predators)

प्रकृतिमा सेतो झिंगालाई खाएर हाम्रो बाली जोगाउने धेरै मित्र कीराहरू उपलब्ध छन्, जसको हामीले संरक्षण गर्नुपर्छ:

• खप्टे कीरा (Ladybird Beetle): सुन्तला वा रातो रङमा काला थोप्ला भएका खप्टे कीरा र तिनका बच्चाहरूले सेतो झिंगाका फूल र निम्फहरूलाई बडो चाख मानेर खान्छन्।

• सुनौलो कीरा (Green Lacewing): यस कीराको लार्भा (बच्चा) अत्यन्तै हिंस्रक हुन्छ, जसले पातमा हिँड्दै सेतो झिंगाका सयौँ बच्चाहरू चुसेर मारिदिन्छ।

• परजीवी बारुला (Encarsia formosa): यो एउटा मसिनो मित्र बारुला हो, जसले सेतो झिंगाको बच्चा (लार्भा) भित्र आफ्नो फुल पारिदिन्छ। बारुलाको बच्चा भित्रै हुर्किएपछि सेतो झिंगाको बच्चा कालो भएर मर्छ।

७. नेपाल सरकारद्वारा स्वीकृत रासायनिक विषादीहरू

यदि जैविक विधिले पनि नियन्त्रण नभई कीराले महामारीकै रूप लियो भने मात्र नेपाल सरकारको ‘प्लान्ट क्वारेन्टाइन तथा विषादी व्यवस्थापन केन्द्र’ द्वारा स्वीकृत तथा सिफारिस गरिएका निम्न रासायनिक विषादीहरू प्रयोग गर्न सकिन्छ:

• इमिडाक्लोप्रिड (Imidacloprid 17.8% SL): यो एक पद्धतिगत (Systemic) विषादी हो। यसलाई ०.५ देखि १ मिलीलिटर प्रति ३ लिटर पानीमा मिसाएर पातको तल्लो सतह पुरै भिज्ने गरी स्प्रे गर्नुपर्छ।

• एसिटामिप्रिड (Acetamiprid 20% SP): यो कीराको स्नायु प्रणालीमा असर गर्ने विषादी हो। यसलाई ०.५ ग्राम प्रति लिटर पानीमा (वा १० ग्राम प्रति १६ लिटरको एक ट्याङ्की पानीमा) मिसाएर छर्कनुपर्छ।

• थायोमेथोक्साम (Thiamethoxam 25% WG): यो पनि चुसाहा कीराका लागि निकै प्रभावकारी आधुनिक रासायनिक विषादी हो। यसलाई पनि ०.५ ग्राम प्रति लिटर पानीमा मिसाएर प्रयोग गर्न सकिन्छ।

विषादी प्रयोग गर्दा अपनाउनुपर्ने कडा नियमहरू:

• आलोपालो विधि (Rotation): लगातार एउटै रासायनिक विषादी कहिल्यै प्रयोग नगर्नुहोस्। सेतो झिंगाले एउटै विष धेरै पटक पाएमा सो विष पचाउने क्षमता (Resistance) विकास गर्छ। त्यसैले यस पटक इमिडाक्लोप्रिड हाले अर्को पटक एसिटामिप्रिड वा थायोमेथोक्साम प्रयोग गर्नुहोस्।

• सही समय: विषादी सधैँ दिउँसो घाम डुबेपछि (बेलुकाको समयमा) मात्र छर्कनुहोस्। यसले गर्दा दिउँसो डुल्ने मौरी र उपयोगी मित्र कीराहरू जोगिन्छन्।

• पर्खने अवधि (Waiting Period): रासायनिक विषादी छर्किएपछि कम्तीमा ७ देखि १० दिनसम्म उक्त बालीबाट फल वा तरकारी टिपेर बजारमा बेच्ने वा घरमा भान्सामा प्रयोग गर्ने गल्ती नगर्नुहोस्।

थप कृषि सल्लाहका लागि:

खेतबारीमा रोग-कीराको पिरलो ? कृषि सूचना छ नि त सजिलो – तपाईंको कृषि फार्म वा बारीको कुन बालीमा यो कीराले सताएको  छ? तल कमेन्ट (Comment) मा आफ्नो समस्या र ठेगाना लेख्नुहोला, हामी तपाईंलाई उचित र थप वैज्ञानिक समाधान बताउनेछौँ।