पशुपालनमा आत्मनिर्भरता: इपिल-इपिल घाँस खेतीको महत्व र अभ्यास

नेपालको कृषि अर्थतन्त्रको मेरुदण्डका रूपमा रहेको पशुपालन व्यवसाय अझै पनि परम्परागत शैलीमै अल्झिएको छ। अधिकांश किसानहरू पराल, ढोड र वन-जङ्गलको घाँसमा मात्र निर्भर रहँदा हिउँद र सुक्खायाममा पशुहरू कुपोषणको सिकार भइरहेका छन्। बजारमा पाइने महँगो दानाको भर पर्दा दूध र मासुको उत्पादन लागत बढेर किसानहरूले अपेक्षित नाफा लिन सकिरहेका छैनन्। यस्तो अवस्थामा आफ्नै खेतबारीको कान्ला, भिरालो जग्गा वा खाली ठाउँमा इपिल-इपिल जस्ता पोषिला र बाह्रै महिना हरियो रहने डालेघाँस लगाउनु पशुपालनलाई सफल व्यवसाय बनाउने अनिवार्य सर्त हो।

१. इपिल-इपिल: किन छनौट गर्ने ?

इपिल-इपिल (Leucaena leucocephala) लाई ‘चमत्कारी रूख’ (Miracle Tree) भनिन्छ। यसले पशुहरूको उत्पादकत्व (दूध र मासु) मा ७० देखि १०० प्रतिशतसम्म वृद्धि गर्न सहयोग पुर्‍याउँछ। यसका मुख्य विशेषताहरू यस प्रकार छन्:

हावापानी र माटोको अनुकूलता

• हावापानी: यो उष्ण र समशितोष्ण क्षेत्रको वनस्पति हो। समुद्र सतहदेखि १,५०० मिटरसम्मको उचाइमा यो सफलतापूर्वक फस्टाउँछ। यसको जरा निकै गहिराइसम्म जाने भएकाले खडेरीमा पनि यो हरियो रहन्छ।

• माटो: पानी नजम्ने, खुकुलो र दोमट माटो यसका लागि उत्तम मानिन्छ। pH ६.५ देखि ७.५ सम्म भएको माटोमा यो निकै राम्रोसँग हुर्कन्छ। भिरालो र रुखो जग्गामा माटो संरक्षणका लागि पनि यो अति उपयोगी छ।

नेपालमा प्रचलित प्रमुख जातहरू

नेपालमा धेरै जातहरू भए तापनि किसानहरूका लागि निम्न तीन जात बढी प्रभावकारी मानिन्छन्:

• ल्यूकोसेफला (Leucocephala): पोषक तत्वले भरिपूर्ण र पशुहरूले निकै रुचाउने।

• के-८ (K-8) र के-२८ (K-28): छिटो बढ्ने र झाडीदार हुने, जसले गर्दा बढी स्याउला उत्पादन हुन्छ।

• पेरुभियन (Peruvian): धेरै हाँगाबिँगा हाल्ने र भुइँ नजिकैबाट पात दिने भएकाले घाँस काट्न सहज हुने।

२. पोषणको पावरहाउस

इपिल-इपिललाई ‘Nutritional Powerhouse’ मानिन्छ। यसको सुकेको पातमा २५% देखि ३४% सम्म क्रुड प्रोटिन हुन्छ, जुन बजारको महँगो दानाको गुणस्तरसँग प्रतिस्पर्धा गर्न सक्छ। साथै, यसमा क्याल्सियम, फस्फोरस, पोटासियम जस्ता खनिज तत्व र भिटामिन ‘ए’ र ‘बी’ समूह प्रशस्त मात्रामा पाइन्छन्। उग्राउने पशुहरूका लागि यो ७०% भन्दा बढी पाच्य हुन्छ।

३. सुरक्षित प्रयोग र सावधानिहरू

इपिल-इपिलको पातमा ‘मिमोसिन’ (Mimosine) नामक तत्व हुन्छ। यदि पशुलाई यो घाँस मात्रै अत्यधिक मात्रामा खुवाइयो भने रौं झर्ने, र्‍याल काढ्ने र पेटमा समस्या आउन सक्छ। त्यसैले, यसको प्रयोग गर्दा निम्न कुरामा विशेष ध्यान दिनुपर्छ:

• मिश्रित आहार: सधैं १ भाग इपिल-इपिललाई ३ भाग अन्य घाँस वा परालसँग मिसाएर खुवाउनुपर्छ।

• सीमा: पशुको कुल दैनिक आहाराको ३०% भन्दा बढी इपिल-इपिल हुनु हुँदैन।

• नियमितता: सन्तुलित मात्रामा खुवाएमा पशुको स्वास्थ्य तन्दुरुस्त रहनुका साथै दूध र मासु उत्पादनमा भारी वृद्धि हुन्छ।

पशुपालनलाई एक सफल व्यवसायका रूपमा स्थापित गर्न ‘घाँस नै आम्दानीको आधार’ हो भन्ने कुरा बुझ्नु जरुरी छ। दाना खर्च कटौती गर्दै घरमै उपलब्ध पोषिलो आहाराको व्यवस्था गर्न इपिल-इपिल खेतीले किसानको जीवनस्तरमा कायापलट ल्याउन सक्छ। भिरालो जग्गाको उपयोग र पशुको स्वास्थ्य सुधारका लागि आजैबाट इपिल-इपिल रोप्न सुरु गरौं।