कुरिलो त धेरैले खाएकै छौँ, तर यसको जराको यस्तो महत्वबारे कति जनालाई थाहा छ ?
कुरिलोको टुसाको तरकारी धेरैले खाएकै छौँ। गाउँघरमा यसको टुसा टिपेर तरकारी बनाउने चलन पुरानै हो। स्वादिलो तरकारीका रूपमा परिचित कुरिलोको यही बोटभित्र औषधीय महत्व बोकेको अर्को महत्वपूर्ण भाग पनि हुन्छ – कुरिलोको जरा। तर कुरिलोको टुसा खाने धेरै मानिसलाई यसको जरालाई आयुर्वेदमा महत्वपूर्ण औषधीय वनस्पतिका रूपमा प्रयोग गरिँदै आएको जानकारी भने नहुन सक्छ।
नेपालका वनपाखा, झाडी तथा ग्रामीण क्षेत्रमा पाइने कुरिलो (Asparagus racemosus) बहुवर्षीय वनस्पति हो। यसको जमिनमुनि धेरैवटा जराहरू गुच्छाजस्तो भएर फैलिएका हुन्छन्। यही जरालाई संकलन गरेर सुकाउने, चूर्ण बनाउने तथा विभिन्न आयुर्वेदिक औषधीय तयारीमा प्रयोग गर्ने गरिन्छ। नेपाल सरकारको औषधीय वनस्पतिसम्बन्धी स्रोतमा समेत कुरिलोको प्रयोग हुने मुख्य भागका रूपमा यसको जरालाई उल्लेख गरिएको छ।
आयुर्वेदमा कुरिलोलाई शतावरी नामले पनि चिनिन्छ। शतावरीको जरालाई परम्परागत रूपमा शरीरलाई पोषण दिने, कमजोरीमा उपयोग गर्ने, पाचनसँग सम्बन्धित समस्या तथा महिलाको स्वास्थ्यसँग सम्बन्धित विभिन्न प्रयोजनमा प्रयोग गरिँदै आएको पाइन्छ। यसको यही परम्परागत प्रयोगका कारण कुरिलोको जराले औषधीय जडीबुटीको क्षेत्रमा छुट्टै महत्व बनाएको हो।
कुरिलोको जराको औषधीय महत्वबारे आधुनिक विज्ञानले पनि अनुसन्धान गर्दै आएको छ। यसको जरामा स्टेरोइडल सापोनिन, विशेषगरी शतावारिन समूहका यौगिक, साथै फ्लाभोनोइड, पोलिसाकराइडलगायत विभिन्न जैविक सक्रिय पदार्थ पाइने अध्ययनहरूले देखाएका छन्। यिनै यौगिकका कारण कुरिलोको जरामा हुने सम्भावित औषधीय प्रभावबारे विभिन्न प्रयोगशाला, पशु तथा मानवमा आधारित अध्ययन भइरहेका छन्।
महिलाको स्वास्थ्यसँग सम्बन्धित कुरिलोको जरा विशेष चर्चामा आउने गरेको छ। परम्परागत आयुर्वेदिक प्रयोगमा शतावरीलाई महिलाको स्वास्थ्य, प्रजननसम्बन्धी अवस्था तथा स्तनपानका समयमा प्रयोग गर्ने उल्लेख पाइन्छ। केही मानव अध्ययनले शतावरीको जराबाट तयार गरिएका पदार्थले स्तनपान गराइरहेका महिलामा दूध उत्पादनसँग सम्बन्धित प्रभाव पार्न सक्ने संकेत गरेका छन्। तर अनुसन्धान अझै सीमित रहेकाले सबै महिलामा यसले निश्चित रूपमा दूध बढाउँछ वा कुनै रोग निको पार्छ भन्ने दाबी गर्नु उचित हुँदैन।
कुरिलोको जरामा पाइने जैविक सक्रिय पदार्थका कारण यसको एन्टिअक्सिडेन्ट तथा अन्य सम्भावित औषधीय प्रभावबारे पनि अध्ययन भएका छन्। केही प्रारम्भिक अनुसन्धानले क्यान्सरसँग सम्बन्धित कोष तथा अन्य जैविक प्रक्रियामा प्रभाव पार्न सक्ने सम्भावना देखाएका छन्। तर यस्तो प्रारम्भिक प्रमाणकै आधारमा कुरिलोको जराले क्यान्सर रोक्छ वा निको पार्छ भन्न मिल्दैन। क्यान्सरलगायत गम्भीर रोगको उपचारमा चिकित्सकीय उपचार नै मुख्य हुन्छ।
कुरिलोको जराको महत्व स्वास्थ्यमा मात्र सीमित छैन। यसको औषधीय प्रयोगका कारण जडीबुटी उद्योगका लागि कच्चा पदार्थका रूपमा पनि यसको महत्व छ। सही पहिचान भएको कुरिलोको खेती, वैज्ञानिक तरिकाले जरा उत्पादन, उचित समयमा संकलन, सफाइ, सुकाइ र भण्डारण गर्न सके गुणस्तरीय जडीबुटी उत्पादन गर्न सकिन्छ। प्राकृतिक रूपमा पाइने कुरिलोको जरा जथाभावी निकाल्दा बोट नै नष्ट हुने भएकाले व्यावसायिक खेतीमार्फत उत्पादन बढाउनु दिगो विकल्प हुन सक्छ।
किसानका लागि पनि कुरिलो सम्भावना बोकेको बाली बन्न सक्छ। तरकारीका रूपमा टुसा बिक्री गर्न सकिने र औषधीय प्रयोजनका लागि जराको मागसमेत रहेकाले यसको उत्पादनलाई व्यवस्थित गर्न सके एउटै बालीबाट फरक–फरक बजार खोज्न सकिने सम्भावना हुन्छ। यसका लागि भने बजारको माग, उपयुक्त प्रजाति, खेती प्रविधि, जरा उत्पादनको अवधि र प्रशोधनबारे आवश्यक जानकारी लिएर मात्र व्यावसायिक खेती सुरु गर्नु उचित हुन्छ।
यसरी हेर्दा कुरिलो हामीमध्ये धेरैले खाएकै तरकारी हो, तर यसको जरामा लुकेको औषधीय महत्वबारे भने अझै धेरैलाई जानकारी छैन। टुसा स्वादका लागि चिनिएको कुरिलोको जरा आयुर्वेदिक परम्परा, आधुनिक अनुसन्धान र जडीबुटी उद्योगका कारण थप महत्वपूर्ण बन्दै गएको छ। नेपालजस्तो जडीबुटीको ठूलो सम्भावना भएको मुलुकमा यसको वैज्ञानिक खेती, गुणस्तरीय प्रशोधन र उचित बजारीकरण गर्न सके कुरिलो किसानका लागि आम्दानीको स्रोत र जडीबुटी उद्योगका लागि महत्वपूर्ण कच्चा पदार्थ बन्न सक्छ।
नोट : कुरिलोको जरा परम्परागत तथा आयुर्वेदिक प्रयोगमा महत्वपूर्ण भए पनि यसलाई कुनै पनि रोगको अचुक औषधिका रूपमा प्रयोग गर्नु हुँदैन। जरा वा यसको चूर्ण औषधीय प्रयोजनका लागि प्रयोग गर्नुअघि आफ्नो नजिकका योग्य आयुर्वेदिक चिकित्सक, वैद्य वा स्वास्थ्यकर्मीसँग आवश्यक जानकारी लिएर मात्र प्रयोग गर्नुहोला।