छोटो समयमा मनग्य आम्दानी: नेपालमा ‘पानीको कुखुरा’ अर्थात् टिलापिया माछा पालन कसरी गर्ने ?

पछिल्लो समय नेपालमा कृषि उद्यममा लाग्ने युवाहरूको संख्या बढ्दो छ। परम्परागत खेतीभन्दा व्यावसायिक र छिटो प्रतिफल दिने क्षेत्रमा कृषकको आकर्षण देखिन्छ। यसै सन्दर्भमा, कम लगानी र छोटो समयमा उत्पादन दिने

जसरी पोल्ट्री फार्ममा ब्रोइलर कुखुरा छिटो बढ्छ, त्यसरी नै पानीमा छिटो बढ्ने भएकाले टिलापियालाई ‘पानीको कुखुरा’ (Aquatic Chicken) समेत भन्ने गरिन्छ। स्वादिलो मासु, कम काँडा र बलियो रोग प्रतिरोधात्मक क्षमताका कारण यो माछा उपभोक्ता र उत्पादक दुवैको प्रिय बनेको छ।

के हो टिलापिया ? किन पाल्ने ?

टिलापिया न्यानो पानीमा पाइने एक प्रजातिको माछा हो। यो एक ‘सर्वहारा’ माछा भएकाले यसले पोखरीमा आफैं लेउ (Plankton) खाएर पनि जीवन धान्न सक्छ भने तयारी दाना खुवाउँदा यसको वृद्धिदर चमत्कारिक हुन्छ।

अन्य माछा (जस्तै: रहु, नैनी) तयार हुन करिब एक वर्ष लाग्छ, तर टिलापिया माछा पालन गर्दा ५ देखि ६ महिनामै बेच्न लायक (२०० देखि ५०० ग्राम) हुन्छ। वर्षमा दुई पटकसम्म उत्पादन लिन सकिने भएकाले यसबाट कृषकले छिटो नगद प्रवाह (Cash Flow) गर्न सक्छन्।

‘मोनो-सेक्स’ (एक लिङ्गीय) प्रविधि: व्यावसायिक सफलताको सूत्र

टिलापिया पालनमा अहिले सबैभन्दा प्रचलित र फाइदाजनक विधि भनेको ‘मोनो-सेक्स’ (Mono-sex) प्रविधि हो। कृषि विज्ञहरूका अनुसार, टिलापिया माछाले ३ महिनाको उमेरदेखि नै बच्चा जन्माउन सुरु गर्छ। यदि पोखरीमा भाले र पोथी सँगै राखियो भने अनियन्त्रित रूपमा भुरा उत्पादन हुन्छन्। जसले गर्दा पोखरीमा माछाको चाप बढ्छ, दाना र अक्सिजनको कमी हुन्छ र माउ माछा बढ्न पाउँदैनन्।

यो समस्या समाधान गर्न अहिले ‘भाले टिलापिया’ मात्र पाल्ने गरिन्छ। पोथीको तुलनामा भाले माछा ३० देखि ४० प्रतिशत छिटो बढ्छन् र बच्चा नजन्माउने हुँदा सबै खाना शरीरको वृद्धिमै खर्च हुन्छ। त्यसैले कृषकहरूले भुरा खरिद गर्दा हर्मोन उपचारद्वारा भाले बनाइएका भुरा मात्र ल्याउनु बुद्धिमानी हुन्छ।

कसरी गर्ने पालन ? (सरल विधि)

१. पोखरी र भुरा:
सामान्यतया १ कट्ठा वा सोभन्दा ठूलो जलाशयमा यसको पालन गर्न सकिन्छ। पोखरीमा पानीको गहिराइ ४ देखि ५ फिट हुनुपर्छ। व्यावसायिक रूपमा पाल्दा प्रति हेक्टर २० हजारदेखि २५ हजार गोटासम्म भुरा राख्न सकिन्छ।

२. आहारा:
यो माछाले पिना, ढुटो, भान्छाको खेर गएको वस्तुदेखि व्यावसायिक दाना (Pellet Feed) सम्म खान्छ। राम्रो उत्पादनका लागि २४ देखि २८ प्रतिशत प्रोटिन भएको पानीमा तैरिने दाना दिनु उपयुक्त हुन्छ। माछाको कुल तौलको २ देखि ३ प्रतिशतका दरले दैनिक दाना खुवाउनुपर्छ।

३. धान खेत र पिंजडामा पनि सम्भव:
टिलापियालाई पोखरीमा मात्र नभई धान खेतमा पानी जमाएर र नदी वा ठूला तालमा जालीको पिंजडा (Cage) बनाएर पनि पाल्न सकिन्छ। धान खेतमा पाल्दा यसले धानमा लाग्ने कीरा खाइदिने हुँदा दोहोरो फाइदा हुन्छ।

चिसोबाट जोगाउनु मुख्य चुनौती

टिलापिया पालनको सबैभन्दा संवेदनशील पक्ष भनेको तापक्रम हो। यो माछालाई २५ देखि ३० डिग्री सेल्सियस तापक्रम सबैभन्दा उत्तम हुन्छ।

नेपालको सन्दर्भमा तराई र भित्री मधेस यसका लागि उर्वर भूमि हुन्। तर, पानीको तापक्रम १०-१२ डिग्रीभन्दा तल झरेमा माछा मर्न थाल्छन्। तसर्थ, जाडोयाम (पुस-माघ) सुरु हुनुअगावै माछा बेचि सक्नुपर्छ वा जाडोमा माछा जोगाउन ‘ग्रिन हाउस’ (प्लास्टिक टनेल) प्रविधिको प्रयोग गर्नुपर्छ।

बजार र आर्थिक सम्भावना

नेपालमा जिउँदो माछाको संस्कृति विकास भएसँगै टिलापियाको बजार ह्वात्तै बढेको छ। काँडा कम हुने र फ्राई (Fry) गरेर खान मिल्ने भएकाले रेस्टुरेन्टदेखि घरको भान्छासम्म यसको माग उच्च छ।

बजारमा जिउँदो टिलापियाको मूल्य ठाउँ हेरेर प्रतिकिलो रु. ३०० देखि ४५० सम्म पर्छ। एक हेक्टर क्षेत्रफलमा राम्रो व्यवस्थापन गर्न सके वर्षमा ६ देखि ८ टन माछा उत्पादन गर्न सकिने विज्ञहरू बताउँछन्।

आयातित र मरेका माछाको विकल्पमा ताजा र स्वदेशी टिलापिया माछा उपलब्ध गराउन सके यसले रोजगारी सिर्जना गर्नुका साथै राष्ट्रिय अर्थतन्त्रमा समेत टेवा पुर्‍याउने निश्चित छ।