खेतबारीमा खेर गइरहेको ‘डलर’: लट्टे (रामदाना) को व्यावसायिक खेती र बजार सम्भावनाको पूर्ण जानकारी

हाम्रो करेसाबारीमा आफैं उम्रने लट्टे (Amaranth) लाई हामीमध्ये धेरैले ‘झार’ ठानेर उखेलेर फाल्ने गरेका छौं। कसैले यसलाई ‘लट्टे’ भन्छन्, कसैले ‘मार्से’ त कसैले ‘रामदाना’। नाम जति धेरै भए पनि यसको काम र गुण भने एउटै छ–

विश्व बजारमा अहिले यसलाई ‘सुपरफुड’ (Superfood) अर्थात् महा-पोषणयुक्त खाना भनेर महँगो मूल्यमा किनबेच गरिन्छ। विडम्बना, हाम्रै माटोमा फल्ने यो बहुमूल्य बालीलाई भने हामीले ‘गरिबको खाना’ वा ‘झार’ सम्झेर बेवास्ता गरिरहेका छौं।

आउनुहोस्, नेपालको यो रैथाने बाली, यसको खेती प्रविधि र बजार सम्भावनाबारे विस्तृतमा चर्चा गरौं।

लट्टे/मार्से किन ‘सुपरफुड’ हो ?

यसलाई सुपरफुड भन्नुको पछाडि वैज्ञानिक कारणहरू छन्:

1. क्याल्सियमको खानी: यसमा दूधमा भन्दा बढी क्याल्सियम पाइन्छ, जसले हड्डी बलियो बनाउँछ।

2. रगत बढाउन: यसमा आइरनको मात्रा प्रशस्त हुने भएकाले रगतको कमी (Anemia) भएकाहरूका लागि यो औषधि नै हो।

3. ग्लुटेन-फ्री (Gluten-Free): गहुँको परिकारले पेट डम्म हुने वा एलर्जी हुनेहरूका लागि यो सर्वोत्तम विकल्प हो।

4. प्रोटिन: चामल र मकैभन्दा यसमा प्रोटिनको मात्रा धेरै हुन्छ।

कहाँ-कहाँ हुन्छ खेती ?

नेपालको भौगोलिक विविधता अनुसार यसको खेती तराईदेखि हिमालसम्म हुन्छ:

• उच्च पहाड (जुम्ला, हुम्ला, बझाङ): यहाँ यसलाई मुख्यतया ‘मार्से’ भनिन्छ। यहाँ रातो लट्टेको खेती दाना (अन्न) उत्पादनका लागि गरिन्छ।

• मध्य पहाड र तराई: यहाँ यसलाई ‘लट्टे’ वा ‘लुंडे’ भनिन्छ। यहाँ मकैबारी भित्र अन्तरबालीको रूपमा वा करेसाबारीमा साग खानका लागि यसको खेती गरिन्छ।

लट्टेको खेती कसरी गर्ने ?

यो बाली लगाउन न त धेरै मल चाहिन्छ, न त धेरै पानी। कम लगानीमा धेरै उत्पादन लिन सकिने तरिका यस्तो छ:

१. माटो र मौसम:
पानी नजम गर्ने बलौटे वा दोमट माटो यसका लागि उत्तम हुन्छ। पहाडी भेगमा फागुन–चैतमा र तराईमा हिउँद बाहेक लगभग बाह्रै महिना यसको साग खेती गर्न सकिन्छ।

२. बीउ छर्ने तरिका:
यसको बीउ निकै सानो हुन्छ (तोरीको दानाभन्दा सानो)। त्यसैले, बीउ एकै ठाउँमा थुप्रिन नदिन बीउमा बालुवा वा सुकेको माटो मिसाएर छर्नुपर्छ। लाइनमा रोप्दा गोडमेल गर्न सजिलो हुन्छ।

३. मलखाद:
यसलाई रासायनिक मल (युरिया/डिएपी) को आवश्यकता पर्दैन। घरको प्राङ्गारिक मल वा गाईभैंसीको गोबर मल नै काफी हुन्छ।

४. हेरचाह:
बिरुवा उम्रेको २०-२५ दिनपछि बाक्लो भएको ठाउँमा उखेलेर साग खान सकिन्छ। दानाको लागि हो भने बिरुवालाई ३-४ महिनासम्म हुर्कन दिनुपर्छ।

किन लोप हुँदै छ यो बाली ?

कुनै समय कर्णालीको मुख्य खाना मानिने मार्से अहिले लोप हुने अवस्थामा पुग्नुका कारणहरू:

• हेपिएको बाली: यसलाई समाजले ‘गरिबले खाने अन्न’ को दर्जा दियो, जसले गर्दा नयाँ पुस्ताले यसको खेती गर्न छाडे।

• झन्झटिलो प्रशोधन: यसको दाना ज्यादै सानो हुने भएकाले परम्परागत ढिकी-जाँतोमा कुटानी-पिसानी गर्न गाह्रो हुन्छ।

• आधुनिक खेतीको प्रभाव: किसानहरू धान, गहुँ र मकै जस्ता मुख्य बालीमा मात्र केन्द्रित भए। बारीमा आफैं उम्रिएको लट्टेलाई पनि ‘बाली बिगार्ने झार’ ठानेर मासियो।

बजार सम्भावना: ‘झार’ देखि ‘डलर’ सम्म

अहिले समय बदलिएको छ। मानिसहरू स्वास्थ्यप्रति सचेत हुन थालेपछि बजारमा लट्टेको माग ह्वात्तै बढेको छ।

• मूल्य: गाउँमा खेर गइरहेको लट्टे शहरका डिपार्टमेन्टल स्टोरमा आकर्षक प्याकेजिङसहित प्रतिकिलो ३०० देखि ५०० रुपैयाँ सम्ममा बिक्री हुन्छ।

• विविध परिकार: यसको दानाबाट खीर, रोटी, सातु, लड्डू र पपकर्न (भुटेको दाना) बनाउन सकिन्छ। पाँचतारे होटलहरूमा यसको सलाद र सुप महँगो परिकारमा पर्छन्।

• निर्यात: अर्गानिक (बिषादीरहित) उत्पादन गर्न सके युरोप र अमेरिकामा यसको ठूलो बजार छ। कर्णालीको ‘जुम्ली मार्से’ अहिले ब्राण्ड बन्दैछ।

लट्टे वा मार्सेलाई अब ‘झार’ होइन, ‘सुन’ मान्न जरुरी छ। जलवायु परिवर्तनका कारण पानी कम पर्ने वा सुख्खा ठाउँमा पनि फल्ने भएकाले यो भविष्यको खाद्य सुरक्षाका लागि महत्त्वपूर्ण बाली हो।

आफ्नो करेसाबारीमा उम्रिएको लट्टेलाई नफालौं, यसको संरक्षण गरौं र स्वास्थ्य लाभ लिऔं।