किलोको १ लाख ३० हजार! विश्वकै महँगो तरकारी ‘हप शुट्स’: नेपालमा खेतीको सम्भावना र फाइदा

साधारणतया हामीले बजारमा पाइने महँगो तरकारी भन्दा प्रति किलो १०० देखि ५०० रुपैयाँसम्मको कल्पना गर्छौं। तर, संसारमा एउटा यस्तो तरकारी पनि छ जसको मूल्य सुन्दा तपाईंलाई विश्वास नलाग्न सक्छ। त्यो तरकारी हो—

यसलाई “तरकारीको सुन” पनि भनिन्छ। अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा यसको मूल्य प्रति किलो १,००० युरो (करिब १ लाख ३० हजार नेपाली रुपैयाँ) भन्दा बढी पर्न सक्छ। यस लेखमा हामी यसको विशेषता, खेती गर्ने तरिका र नेपालमा यसको व्यावसायिक सम्भावनाबारे विस्तृत चर्चा गर्नेछौं।

हप शुट्स के हो र यो किन यति महँगो छ ?

हप शुट्स ‘हप’ (Humulus lupulus) नामको वनस्पतिको कलिलो मुन्टा हो। यसको फूल मुख्यतया बियर बनाउन प्रयोग गरिन्छ, तर यसको फेदबाट निस्कने कलिला मुन्टाहरूलाई विश्वकै विलासी तरकारीको रूपमा गनिन्छ।

यति महँगो हुनुका कारणहरू:
१. टिप्न निकै गाह्रो: यो मेसिनले टिप्न मिल्दैन। झाडीजस्तो लहराको भित्रबाट एउटा-एउटा सानो मुन्टा हातले खोजेर टिप्नुपर्छ।
२. छोटो सिजन: यो वर्षभरि पाइँदैन। बसन्त ऋतुको केही हप्ता मात्र यो उपलब्ध हुन्छ।
३. कम उत्पादन: एउटा बोटबाट निकै थोरै मात्रामा मात्र मुन्टा निकाल्न सकिन्छ।
४. छिटो बिग्रने: यो टिपिसकेपछि धेरै दिनसम्म ताजा रहँदैन, त्यसैले यसलाई तुरुन्तै बजार पुर्‍याउनुपर्ने हुन्छ।

१. खेतीका लागि उपयुक्त स्थान र माटो

हप शुट्सको खेतीका लागि जमिनको छनौट निकै महत्त्वपूर्ण हुन्छ:

• माटो: यसका लागि प्राङ्गारिक पदार्थ प्रशस्त भएको, खुकुलो र पानी नजम्ने बलौटे दोमट माटो (Sandy Loam) सबैभन्दा उत्तम मानिन्छ। माटोको पीएच (pH) मान ६.० देखि ६.५ को बीचमा हुनुपर्छ।

• निकास: बिरुवा ओसिलो माटोमा सप्रिन्छ तर जरामा पानी जमेमा तुरुन्तै कुहिन्छ। त्यसैले पानीको निकास राम्रो भएको ढल्केको जमिन उपयुक्त हुन्छ।

• सहारा: यो लहरा जाने बिरुवा भएकोले यसलाई १८ देखि २० फिट अग्लो थाँक्रो वा तारको जाली (Trellis) आवश्यक पर्दछ।

२. आवश्यक हावापानी र तापमान

यो बिरुवा विशेष गरी शीतोष्ण (Temperate) हावापानीमा फस्टाउँछ:

• जाडोको आवश्यकता: यसको जरालाई हिउँदमा सुसुप्त अवस्था (Dormancy) मा जानका लागि निकै चिसो वा हिउँ पर्ने मौसम चाहिन्छ।

• तापक्रम: बसन्त ऋतुमा जब तापक्रम ५ देखि २० डिग्री सेल्सियसको बीचमा पुग्छ, तब यसको मुन्टाहरू तीव्र रूपमा पलाउन थाल्छन्।

• घाम: बिरुवाको पूर्ण विकासका लागि दिनमा कम्तिमा ६ देखि ८ घण्टा प्रत्यक्ष घाम लाग्ने ठाउँ हुनुपर्छ।

३. नेपालमा खेतीको सम्भावना

नेपालको भौगोलिक विविधता अनुसार यसको खेतीको राम्रो सम्भावना देखिन्छ:

• उपयुक्त क्षेत्र: नेपालका उच्च पहाडी र हिमाली क्षेत्रहरू (जस्तै: मुस्ताङ, मनाङ, सोलुखुम्बु, जुम्ला र उच्च पहाडी भेगहरू) जहाँ हिउँदमा निकै चिसो हुन्छ, त्यहाँ यसको खेती गर्न सकिन्छ।

• चुनौती: नेपालमा यसको व्यावसायिक खेती अहिलेसम्म सुरु भइसकेको छैन। यसको बिउ वा ‘राइजोम’ विदेशबाट आयात गर्नुपर्ने हुन्छ र सुरुवाती प्राविधिक ज्ञानको कमी हुन सक्छ। तर, हावापानीको हिसाबले नेपालका उच्च भू-भागहरू विश्वकै उत्कृष्ट उत्पादन दिने क्षेत्र बन्न सक्छन्।

४. हप शुट्सका परिकारहरू: यसलाई कसरी खाइन्छ?

यसको स्वाद हल्का ओखरजस्तो (Nutty) र जंगली कुरिलो (Asparagus) सँग मिल्दोजुल्दो हुन्छ।

• बटर-गार्लिक फ्राई: मख्खन र लसुनमा हल्का भुटेर यसलाई साइड डिशको रूपमा खाइन्छ।

• हप ओम्लेट: अण्डासँग मिसाएर पौष्टिक नास्ता बनाउन सकिन्छ।

• पास्ता र रिसातो: इटालियन परिकारहरूमा यसको प्रयोग निकै रुचाइन्छ।

• सलाद: यसलाई हल्का बफ्याएर (Blanching) सलादको रूपमा पनि प्रयोग गरिन्छ।

• ध्यान दिनुपर्ने कुरा: यसलाई धेरै पकाउनु हुँदैन, हल्का ‘क्रन्ची’ अवस्थामै खाँदा यसको वास्तविक स्वाद र पोषक तत्व पाइन्छ।

५. बजार व्यवस्थापन: किसानले कहाँ बेच्न सक्छन्?

यसको बजार सामान्य तरकारी बजार भन्दा फरक र विशिष्ट हुन्छ:

• पाँचतारे होटल र रिसोर्ट: काठमाडौं, पोखरा जस्ता सहरका ठूला होटल र लक्जरी रेस्टुरेन्टहरू मुख्य ग्राहक हुन्।

• अन्तर्राष्ट्रिय निर्यात: युरोप (जर्मनी, बेल्जियम, बेलायत) मा यसको ठूलो माग छ। उचित प्याकेजिङ गरेर विदेश निर्यात गर्न सकिन्छ।

• बियर उद्योग: यदि तरकारीको रूपमा मुन्टा बिकेन भने पनि यसको फूल (Hop Cones) लाई बियर कारखानाहरूमा कच्चा पदार्थको रूपमा बिक्री गर्न सकिन्छ।

• औषधि कम्पनी: यसमा पाइने एन्टिअक्सिडेन्ट र औषधीय गुणका कारण औषधि उद्योगमा पनि यसको माग छ।

हप शुट्स खेती नेपाली किसानका लागि एउटा “हाइ-भ्यालु” नगदे बाली हुन सक्छ। यदि नेपालका उच्च पहाडी क्षेत्रमा यसको परीक्षण र विस्तार गर्ने हो भने, यसले कृषि क्षेत्रमा ठूलो आर्थिक परिवर्तन ल्याउन सक्छ। यो खेतीमा मिहिनेत धेरै भए पनि यसबाट प्राप्त हुने प्रतिफल अन्य कुनै पनि बालीको तुलनामा निकै बढी छ।