विषादीको बढ्दो खर्च र घट्दो उत्पादनबाट चिन्तित हुनुहुन्छ ? चिन्नुहोस् खेतबारीको निःशुल्क काम गर्ने ‘लाही खाने बाघ’ लाई

हामीले हालेको विषादीले कतै हाम्रै असली साथी त मारिरहेका छैनौँ ? हामी आफ्नो बाली जोगाउन बजारबाट महँगो विषादी किनेर छर्कन्छौँ। तर के तपाईंलाई थाहा छ? तपाईंको खेतबारीमा प्रकृतिले नै यस्ता ‘सैनिक’ पठाइदिएको छ, जसले कुनै पैसा नलिई शत्रु किराहरूलाई सखाप पार्छन्। ती सैनिकमध्ये सबैभन्दा बहादुर र फुर्तिलो मित्र किरा हो ग्रीन लेसविंग।

यसलाई हाम्रो गाउँघरमा खासै छुट्टै नामले नचिनिए पनि कृषि प्राविधिकहरू यसको स्वभाव देखेर यसलाई ‘लाही खाने बाघ’ (Aphid Lion) भन्छन्। यस लेखमा हामी यसको बारेमा विस्तृत रूपमा चर्चा गर्नेछौँ।

१. परिचय र पहिचान

ग्रीन लेसविंग एउटा सानो, हरियो र पारदर्शी जालीदार पखेटा भएको किरा हो। यसको आँखा सुनौला र चम्किला हुन्छन्। यो हेर्दा जति सुन्दर र शान्त देखिन्छ, यसको बच्चा (लार्भा) शत्रु किराका लागि त्यति नै खतरनाक हुन्छ। त्यसैले यसलाई खेतबारीको “प्राकृतिक सुरक्षा गार्ड” भनिन्छ।

२. जीवनचक्र: एउटा अनौठो प्रक्रिया

यसको जीवनचक्र करिब ४ हप्ताको हुन्छ। यसको एउटा रोचक पक्ष भनेको यसको फुल पार्ने तरिका हो:

फुल (Egg): पोथीले पातको तल्लो भागमा मसिनो सेतो त्यान्द्रोको टुप्पोमा फुल पार्छ। यो त्यान्द्रोले गर्दा भुइँमा हिँड्ने कमिला वा अन्य किराले फुल खान पाउँदैनन्।

लार्भा (Larvae): फुलबाट निस्कने बित्तिकै यसले शत्रु किरा खान सुरु गर्छ। यसैलाई ‘लाही खाने बाघ’ भनिन्छ। यसको मुखमा दुईवटा तिखा बंगरा हुन्छन्।

प्युपा (Pupa): केही समयपछि यो एउटा सानो गोलो कोया (Cocoon) भित्र बस्छ र वयस्क बन्ने तयारी गर्छ।

वयस्क (Adult): कोयाबाट निस्केपछि यो पखेटा भएको हरियो किरा बन्छ। वयस्क अवस्थामा फूलको रस र परागकण खाँदै परागसेचन (Pollination) मा मद्दत गरी उत्पादन बढाउँछ

३. यो किन किसानको ‘बाघ’ हो? (सिकार गर्ने तरिका)

ग्रीन लेसविंगको लार्भाले शत्रु किरालाई देख्नेबित्तिकै आफ्नो तिखो बंगराले झम्टिन्छ। यसले शत्रु किराको शरीरभित्र एउटा विशेष झोल पसाउँछ, जसले किराको भित्री भागलाई पगालिदिन्छ। त्यसपछि यसले त्यो झोल चुसेर किराको खालि बोक्रा मात्र बाँकी छोडिदिन्छ। एउटै लेसविंगको बच्चाले आफ्नो जीवनकालमा २०० देखि ५०० सम्म लाही (Aphids) खान सक्छ।

यसका मुख्य आहारहरू:

लाही (Aphids)

सेतो झिँगा र थ्रिप्स

रातो माकुरो (Mites)

साना पुतलीका अण्डा र लाभ्रेहरू

४. किसानका लागि यसको महत्त्व

खर्चमा बचत: यसले सित्तैमा शत्रु किरा मारिदिने हुनाले महँगो विषादी किन्नु पर्दैन।

स्वस्थ उत्पादन: विषादीको प्रयोग कम हुँदा हामीले खाने तरकारी र फलफूल स्वस्थ र अर्गानिक हुन्छन्।

पर्यावरण संरक्षण: यसले माटो र वातावरणलाई कुनै हानि पुर्‍याउँदैन।

५. हामीबाट कहाँ गल्ती भइरहेको छ? (लोप हुनुका कारण)

आजभोलि हाम्रा खेतबारीमा यी मित्र किराहरू हराउँदै गएका छन्। यसका मुख्य दुई कारण छन्:

१. अन्धधुन्ध विषादी प्रयोग: हामीले शत्रु किरा मार्न प्रयोग गर्ने कडा विषादीले यी निर्दोष मित्रहरूलाई पनि सँगै सिध्याइदिन्छ।

२. खानाको अभाव: वयस्क लेसविंगले किरा खादैन, उसलाई फूलको रस र परागकण चाहिन्छ। खेतबारीमा फूल फुल्ने बिरुवा वा झारपात नहुँदा उनीहरू भोकै मर्छन्।

६. मित्र किरा जोगाउने उपायहरू (किसानले गर्नुपर्ने काम)

आफ्नो खेतमा ‘लाही खाने बाघ’ बढाउन यी उपाय अपनाउनुहोस्:

फूल फुल्ने बिरुवा लगाउने: खेतको कान्ला वा वरिपरि धनियाँ, सौँफ, तोरी, सयपत्री वा सूर्यमुखी जस्ता फूल फुल्ने बिरुवा लगाउनुहोस्। यसले वयस्क लेसविंगलाई खाना र बासस्थान दिन्छ।

जैविक विषादीको प्रयोग: कडा रासायनिक विषादीको सट्टा नीमको झोल वा घरेलु जैविक मल/विषादी प्रयोग गर्नुहोस्।

अण्डाको सुरक्षा: पातको मुनि झुण्डिएका मसिनो त्यान्द्रो सहितको अण्डा देखिएमा त्यसलाई नष्ट नगर्नुहोस्।

ग्रीन लेसविंग किसानको भगवानले दिएको उपहार हो। हामीले केवल यति बुझ्नुपर्छ कि खेतमा देखिने सबै किरा शत्रु हुँदैनन्। यदि हामीले यो ‘लाही खाने बाघ’लाई संरक्षण गर्न सक्यौँ भने, हाम्रो खेती सुरक्षित, स्वस्थ र लाभदायक हुनेछ।

“मित्र किरा जोगाऔँ, स्वस्थ बाली फलाऔँ!”