प्रकृतिको ‘मौन’ सेवक मौरी: जसको अनुपस्थितिमा हाम्रो थालबाट भोजन र वनबाट हरियाली गायब हुन सक्छ

प्रकृतिको विशाल र जटिल सञ्जालमा हरेक जीवको आफ्नै महत्त्व छ, तर ‘मौरी’ एउटा यस्तो जीव हो जसको अनुपस्थितिमा सम्पूर्ण पारिस्थितिक प्रणाली (Ecosystem) नै ध्वस्त हुन सक्छ। मौरी केवल मह दिने एउटा सानो किरा मात्र होइन, यो पृथ्वीको जैविक विविधता र मानव सभ्यतालाई जीवित राख्ने सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण इन्जिन हो। मौरीको बारेमा एउटा निकै चर्चित, तर विवादित भनाइ छ– ‘यदि पृथ्वीबाट मौरी लोप भए भने, मानव जाति बढीमा चार वर्ष मात्र जीवित रहन सक्छ।’यो भनाइले मौरी र मानव अस्तित्वबीचको गहिरो सम्बन्धलाई उजागर गर्दछ।

१. मौरीको अद्भुत संसार र सामाजिक संरचना

मौरी एक अनुशासित र सामाजिक किरा हो। एउटा घारमा तीन प्रकारका मौरीहरू हुन्छन्, जसले कामको बाँडफाँड उत्कृष्ट तरिकाले गरेका हुन्छन्:

• रानी मौरी (Queen): घारको एकमात्र आमा, जसको मुख्य काम फुल पार्नु हो।

• भाले मौरी (Drone): यसको मुख्य काम रानीसँग प्रजनन गर्नु हो।

• कामदार मौरी (Worker): यिनीहरू बाँझो पोथी हुन्। घारको रक्षा गर्ने, मह संकलन गर्ने, लार्भाको हेरचाह गर्ने र घार सफा गर्ने सबै जिम्मेवारी यिनीहरूकै हुन्छ।

जीवनचक्र (Life Cycle):
मौरीको जीवन यात्रा ‘पूर्ण रूपान्तरण’ (Complete Metamorphosis) बाट गुज्रिन्छ:
१. फुल (Egg): रानीले एउटा कोठामा एउटा फुल पार्छिन्।
२. लार्भा (Larva): ३ दिनपछि फुलबाट लार्भा निस्कन्छ। यसलाई कामदार मौरीले विशेष ‘रोयल जेली’ र पराग खुवाउँछन्।
३. प्युपा (Pupa): यो अवस्थामा मौरी कोयाभित्र बन्द हुन्छ र यसको पखेटा, खुट्टा र आँखा विकसित हुन्छन्।
४. वयस्क (Adult): विकास पूर्ण भएपछि मौरी कोया काटेर बाहिर निस्कन्छ र आफ्नो जिम्मेवारी सम्हाल्छ।

२. नेपालका मौरी: जैविक विविधताको गहना

नेपालको भौगोलिक बनावट अनुसार यहाँ विभिन्न प्रजातिका मौरीहरू पाइन्छन्:

• सेरेना मौरी (Apis cerana): यो नेपालको रैथाने र शान्त स्वभावको मौरी हो, जुन पहाडी भेगमा काठको मुढे वा आधुनिक घारमा पालिन्छ।

• मेलिफेरा मौरी (Apis mellifera): यो युरोपेली जातको मौरी हो। व्यावसायिक रूपमा धेरै मह उत्पादन गर्न तराई र भित्री मधेशमा यसको पालन गरिन्छ।

• भीर मौरी (Apis laboriosa): संसारकै ठूलो यो मौरी नेपालका अग्ला भीरपहरामा बस्छ। यसले बनाउने ‘रातो मह’ (Mad Honey) संसारभर प्रख्यात छ।

• खागो वा कठ्यौरी मौरी (Apis dorsata/florea): यिनीहरू जंगली मौरी हुन् जसले बाहिरी वातावरणमा एउटा मात्र चाका बनाएर बस्छन्।

३. परागसेचन: मौरीले गर्ने निःशुल्क सेवा

हामीले खाने ७० प्रतिशतभन्दा बढी खाद्य बालीको परागसेचन (Pollination) मौरीले गर्छन्। जब मौरी एउटा फूलबाट अर्को फूलमा रस लिन जान्छ, उसले परागकणहरू ओसार्छ, जसले गर्दा फल र बीउ लाग्दछ। यदि मौरी नहुने हो भने:

• स्याउ, सुन्तला, तोरी, सूर्यमुखी र विभिन्न तरकारीको उत्पादन ८० प्रतिशतले घट्नेछ।

• वनस्पतिहरूले बीउ उत्पादन गर्न नसक्दा नयाँ बिरुवा उम्रने छैनन्, जसले गर्दा अक्सिजनको आपूर्तिमा कमी र विश्वव्यापी तापक्रम (Global Warming) मा वृद्धि हुनेछ।

४. मह र अन्य उत्पादनको महत्त्व

महलाई प्रकृतिको ‘सुपरफूड’ र ‘अमृत’ मानिन्छ।

• औषधीय प्रयोग: महमा एन्टि-ब्याक्टेरियल र एन्टि-अक्सिडेन्ट गुण हुन्छ। यसले घाँटीको समस्या, रुघाखोकी र घाउ निको पार्न मद्दत गर्छ।

• ऊर्जाको भण्डार: यसमा हुने प्राकृतिक चिनीले शरीरलाई तत्काल ऊर्जा दिन्छ।

• अन्य उत्पादन: मौरीबाट मह मात्र होइन, ‘मइन’ (Wax), ‘रोयल जेली’ र ‘मौरीको विष’ (Bee Venom) पनि प्राप्त हुन्छ, जुन कस्मेटिक्स र औषधि उद्योगमा बहुमूल्य मानिन्छन्।

५. संकटमा मौरी: मानव अस्तित्वलाई चुनौती

अहिले विश्वभर नै मौरीको संख्या तीव्र रूपमा घटिरहेको छ। यसका मुख्य कारणहरू हुन्:

• विषादीको जथाभावी प्रयोग: खेतीपातीमा प्रयोग गरिने रासायनिक विषादी (विशेषगरी Neonicotinoids) ले मौरीको स्मरण शक्ति नष्ट गर्छ, जसले गर्दा उनीहरू घार फर्कन सक्दैनन् र बाहिरै मर्छन्।

• चरन क्षेत्रको अभाव: वनविनाश र कंक्रिटको सहर बढ्दै जाँदा मौरीले पर्याप्त फूल र रस पाउँदैनन्।

• जलवायु परिवर्तन: बेमौसमी वर्षा र तापक्रम वृद्धिका कारण फूल फुल्ने समय परिवर्तन हुँदा मौरीको खाद्य चक्र बिग्रिएको छ।

६. अबको बाटो: मौरी संरक्षणका उपायहरू

मौरी जोगाउनु भनेको आफ्नै भविष्य सुरक्षित गर्नु हो। यसका लागि निम्न कदम चाल्न आवश्यक छ:

• प्राङ्गारिक खेतीलाई प्रोत्साहन: रासायनिक विषादीको सट्टा जैविक मल र विषादीको प्रयोग गर्ने।

• मौरीमैत्री बगैँचा: घर वरपर स्थानीय जातका फूलहरू (जस्तै: सयपत्री, सूर्यमुखी, तुलसी) रोप्ने।

• चेतना अभिवृद्धि: कृषकहरूलाई मौरीको महत्त्वबारे शिक्षित गराउने र विषादी छर्कनै परेमा मौरी नचर्ने समय (बेलुकापख) मा मात्र छर्कने।

• व्यावसायिक मौरीपालन: मौरीपालनलाई आयआर्जनको माध्यम बनाएर यसको संरक्षण गर्ने।

मौरी प्रकृतिको सानो तर सबैभन्दा शक्तिशाली सिर्जना हो। यसको एउटा सानो पखेटाको फट्कारमा सम्पूर्ण मानव जातिको भोजन र अक्सिजन जोडिएको छ। मौरी बाँचे मात्र प्रकृति बाँच्छ र प्रकृति बाँचे मात्र मानव जाति सुरक्षित रहन्छ। त्यसैले, “मौरी बचाऔँ, पृथ्वी बचाऔँ” भन्ने नारालाई व्यवहारमा उतार्नु आजको प्रमुख आवश्यकता हो। हाम्रो सानो प्रयासले यो धर्तीलाई आगामी पुस्ताका लागि पनि बस्न योग्य बनाउन सक्छ।