‘गरिबको गाई’ सानन बाख्राः थोरै लगानीमा राम्रो आम्दानी, ग्रामीण किसानको जीवन बदल्ने पशुपालनको नयाँ सम्भावना

नेपालको कृषिप्रधान अर्थतन्त्रमा पशुपालन क्षेत्रको भूमिका अत्यन्त महत्वपूर्ण छ। पछिल्लो समय दूध उत्पादनका लागि प्रसिद्ध स्विजरल्याण्डमा उत्पत्ति भएको ‘सानन’ (Saanen)

दूधबाट उच्च मूल्य प्राप्त गर्न सकिने मात्र होइन, यही दूधबाट चिज, पनिर, दहीलगायतका मूल्य अभिवृद्धि गरिएका परिकार उत्पादन गरी थप आम्दानी लिन सकिने भएकाले सानन बाख्रा पालनप्रति किसानको चासो बढ्दै गएको छ। मकवानपुरको चित्लाङस्थित बाख्रा विकास फार्ममा वि.सं. २०७२ सालदेखि स्विजरल्याण्डबाट भित्र्याइएको यो उन्नत जातको बाख्राले नेपालमा दूध उत्पादनको क्षेत्रमा नयाँ आयाम थप्ने सम्भावना देखाएको छ। उच्च दूध उत्पादन क्षमता, तुलनात्मक रूपमा कम लागतमा पालन गर्न सकिने र सीमित स्रोतसाधन भएका किसानका लागि समेत उपयुक्त भएकाले सानन बाख्रालाई पछिल्लो समय ‘गरिबको गाई’ भनेर समेत चिनिन थालेको छ।

सानन बाख्रालाई ‘गरिबको गाई’ भनिनुको मुख्य कारण यसको पालनमा लाग्ने खर्च कम हुनु र त्यसबाट प्राप्त हुने प्रतिफल तुलनात्मक रूपमा उच्च हुनु हो। गाई तथा भैँसी पाल्न धेरै जमिन, ठूलो गोठ र प्रशस्त घाँस आवश्यक पर्ने भए पनि सानन बाख्रालाई थोरै ठाउँ र सीमित स्रोतसाधनमा पनि व्यावसायिक रूपमा पाल्न सकिन्छ। राम्रो व्यवस्थापन र पर्याप्त पोषण पाएमा यस जातका बाख्राले दैनिक ३ देखि ४ लिटरसम्म दूध उत्पादन गर्न सक्ने भएकाले ग्रामीण किसानका लागि नियमित आम्दानीको महत्वपूर्ण स्रोत बन्न सक्छ। विशेषगरी सानो जमिन भएका, कम लगानीबाट कृषि तथा पशुपालन व्यवसाय सुरु गर्न चाहने किसानका लागि सानन बाख्रा पालन आकर्षक व्यवसायका रूपमा स्थापित हुन सक्ने देखिन्छ।

हावापानीका हिसाबले सानन बाख्रा समशीतोष्ण वातावरणमा राम्रोसँग हुर्कने जात हो। नेपालको पहाडी तथा उच्च पहाडी क्षेत्र, विशेषगरी चित्लाङ, काठमाडौं आसपासका क्षेत्र, धुलिखेललगायतका स्थानहरू यसको पालनका लागि उपयुक्त मानिन्छन्। अत्यधिक गर्मी र धेरै ओसिलो वातावरणमा भने यी बाख्राहरूलाई स्वास्थ्य समस्या देखिन सक्ने भएकाले विशेष सावधानी अपनाउनुपर्छ। तराई वा गर्मी हुने क्षेत्रमा पालन गर्दा हावा आवतजावत राम्रो हुने, शीतल र आरामदायी खोर निर्माण गर्न आवश्यक हुन्छ। वातावरणीय व्यवस्थापनमा ध्यान दिन सकेमा नेपालका विभिन्न भूभागमा समेत यसको व्यावसायिक विस्तार गर्न सकिने सम्भावना देखिन्छ।

उच्च दूध उत्पादन गर्ने भएकाले सानन बाख्राको स्वास्थ्य व्यवस्थापनमा पनि विशेष ध्यान दिनुपर्छ। अन्य बाख्रामा जस्तै यस जातमा पनि पिपिआर (PPR), भ्यागुते रोग र खोरेतजस्ता रोगको जोखिम रहन्छ। त्यस्तै, धेरै ओसिलो र फोहोर वातावरणमा राख्दा खुर कुहिने समस्या तथा पाचन प्रणालीसम्बन्धी समस्या देखिन सक्छ। त्यसैले समयमै आवश्यक खोप लगाउने, नियमित रूपमा जुकाको औषधि खुवाउने र पशु प्राविधिकको सल्लाहअनुसार स्वास्थ्य परीक्षण गराउने व्यवस्था गर्नुपर्छ। स्वस्थ बाख्रा मात्र राम्रोसँग हुर्कने र पर्याप्त दूध दिने भएकाले व्यावसायिक किसानले स्वास्थ्य व्यवस्थापनलाई पहिलो प्राथमिकतामा राख्नुपर्ने हुन्छ।

सानन बाख्राको दूध उत्पादनमा खोर व्यवस्थापनको पनि ठूलो भूमिका हुन्छ। यी बाख्राका लागि खोर सफा, सुक्खा, उज्यालो र घाम लाग्ने हुनुपर्छ। जमिनबाट केही माथि उठाइएको तथा हावा आवतजावत राम्रो हुने स्ल्याटेड भुइँ भएको खोर उपयुक्त मानिन्छ। खोरमा दिसा-पिसाब जम्मा हुन नदिई नियमित रूपमा सरसफाइ गर्नुपर्छ भने समय–समयमा निसंक्रमणसमेत गर्न आवश्यक हुन्छ। साथै, सफा पिउने पानी चौबीसै घण्टा उपलब्ध गराउनुका साथै पौष्टिक आहार, हरियो घाँस र आवश्यक दाना उपलब्ध गराउन सकेमा दूध उत्पादनमा उल्लेखनीय सुधार ल्याउन सकिन्छ।

सानन बाख्रा मुख्य रूपमा दूध उत्पादनका लागि पालिने भए पनि यसको मासु उत्पादनमा समेत उपयोग गर्न सकिन्छ। यस जातका वयस्क बोकाहरू तुलनात्मक रूपमा ठूलो आकारका हुने भएकाले मासु उत्पादनका लागि पनि उपयोगी मानिन्छन्। यद्यपि, यसको प्रमुख व्यावसायिक विशेषता उच्च दूध उत्पादन क्षमता भएकाले किसानहरूले मासुभन्दा दूध उत्पादनलाई प्राथमिकता दिँदा बढी आर्थिक लाभ लिन सक्ने सम्भावना हुन्छ। दूधबाट नियमित आम्दानी गर्न सकिने भएकाले सानन बाख्रा पालनलाई दीर्घकालीन ग्रामीण उद्यमका रूपमा विकास गर्न सकिन्छ।

बाख्राको दूधलाई पौष्टिक र तुलनात्मक रूपमा सजिलै पच्ने दूधका रूपमा लिइन्छ। विशेषगरी गाई–भैँसीको दूध पचाउन कठिन हुने केही व्यक्तिका लागि बाख्राको दूध उपयोगी हुन सक्छ। यसबाट दही, मोही, पनिर, चिज, घिउ तथा विभिन्न प्रकारका मिठाइलगायतका मूल्य अभिवृद्धि गरिएका परिकार उत्पादन गर्न सकिन्छ। दूधलाई सिधै बिक्री गर्नुका साथै प्रशोधन गरेर उच्च मूल्यका खाद्य सामग्री उत्पादन गर्न सकेमा किसानले एउटै उत्पादनबाट थप आम्दानी लिन सक्छन्। यसले सानन बाख्रा पालनलाई केवल दूध उत्पादनमा सीमित नराखी कृषि उद्यम र घरेलु उद्योगसँग समेत जोड्न सकिने सम्भावना देखाउँछ।

सानन बाख्राको दूधबाट बन्ने चिज र पनिर विशेष रूपमा बजारमा राम्रो सम्भावना भएका उत्पादन हुन्। त्यस्तै, दही, मोही र विभिन्न पौष्टिक तथा स्वादिला मिठाइ उत्पादन गरेर स्थानीय बजारदेखि होटल, रेस्टुरेन्ट तथा पर्यटन व्यवसायसँग जोड्न सकिन्छ। नेपालमा पछिल्लो समय स्थानीय तथा स्वस्थ खाद्य उत्पादनप्रतिको आकर्षण बढ्दै गएकाले बाख्राको दूधबाट बनेका यस्ता परिकारको बजार विस्तार गर्न सकिने सम्भावना पनि उत्तिकै छ।

हाल चित्लाङस्थित बाख्रा विकास फार्ममा रहेका सानन बाख्राले नेपालको पशुपालन क्षेत्रमा नयाँ सम्भावनाको संकेत गरेका छन्। उन्नत जातका बोकाहरू किसानलाई वितरण गर्दै यसको विस्तार र प्रवर्द्धन गर्न सकिएमा आगामी दिनमा देशको दूध उत्पादन बढाउनुका साथै ग्रामीण किसानको आयआर्जनमा समेत उल्लेखनीय सुधार ल्याउन सकिने देखिन्छ। थोरै लगानी, सीमित ठाउँ र तुलनात्मक रूपमा कम स्रोतसाधनमा समेत सञ्चालन गर्न सकिने तथा दूधबाट नियमित आम्दानी लिन सकिने भएकाले ‘गरिबको गाई’ भनेर चिनिने सानन बाख्रा पालन नेपालका ग्रामीण उद्यमी र किसानका लागि आर्थिक समृद्धिको नयाँ आधार बन्न सक्ने सम्भावना बोकेको छ।