प्रकृतिको काखमा आफैं उम्रने ‘केशराज’ भृङ्गीराज : खेतीदेखि प्रशोधनसम्म सम्भावना बोकेको बहुमूल्य जडीबुटी
भृङ्गीराज (वैज्ञानिक नाम: Eclipta prostrata
भृङ्गीराजको सफल खेतीका लागि ओसिलो तर पानी नजम्ने माटो उपयुक्त मानिन्छ। बलौटे दोमट वा पाँगो माटो, जहाँ पर्याप्त चिस्यान कायम रहन्छ तर पानी लामो समयसम्म जमिरहँदैन, त्यस्तो जमिन यसको खेतीका लागि राम्रो हुन्छ। नेपालको तराई, भित्री मधेस तथा मध्य पहाडी क्षेत्रका न्यानो र ओसिलो भूभागमा यसको खेती गर्न सकिने सम्भावना छ। भृङ्गीराजको प्रसारण मुख्यतः बीउ तथा परिपक्व डाँठको कटिङबाट गर्न सकिन्छ। बीउबाट खेती गर्दा रोप्नुअघि केही समय मनतातो पानीमा भिजाउँदा अंकुरणमा सहयोग पुग्न सक्छ। सामान्यतया फागुनदेखि वैशाखसम्म बीउ ब्याडमा राखेर बिरुवा तयार गर्न सकिन्छ। बिरुवा केही हुर्किएपछि खेतमा सार्दा लाइनदेखि लाइन करिब ३० देखि ४० सेन्टिमिटर र बिरुवादेखि बिरुवा करिब २० सेन्टिमिटरको दूरी कायम गर्न सकिन्छ। यसको खेतीमा माटोमा आवश्यक चिस्यान कायम राख्न समयअनुसार हल्का सिँचाइ गर्नुपर्छ भने सुरुवाती अवस्थामा झारपातको व्यवस्थापनका लागि दुईदेखि तीन पटकसम्म गोडमेल गर्नु उपयोगी हुन्छ।
भृङ्गीराज रोपेको करिब तीनदेखि चार महिनापछि फूल फुल्न थालेसँगै पहिलो कटानीका लागि तयार हुन सक्छ। कटानी गर्दा जमिनको सतहभन्दा केही माथिबाट बोट काट्ने हो भने अनुकूल अवस्थामा पुनः पालुवा आउने भएकाले एउटै रोपाइँबाट एकभन्दा बढी पटक उत्पादन लिन सकिने सम्भावना हुन्छ। उत्पादन मात्रा भने जात, माटो, जलवायु, खेती व्यवस्थापन र कटानीको तरिकाअनुसार फरक पर्न सक्छ। केही अवस्थामा वर्षमा दुईदेखि तीन पटकसम्म कटानी लिन सकिने उल्लेख पाइन्छ। हरियो भृङ्गीराजलाई राम्रोसँग सुकाउँदा यसको तौल उल्लेख्य रूपमा घट्ने भएकाले उत्पादन र बिक्रीको हिसाब गर्दा हरियो तथा सुकेको अवस्थाको तौललाई छुट्टाछुट्टै मूल्याङ्कन गर्न आवश्यक हुन्छ।
उत्पादनपछि भृङ्गीराजको उचित प्रशोधन र भण्डारणले यसको गुणस्तर कायम राख्न महत्वपूर्ण भूमिका खेल्छ। संकलन गरिएको वनस्पतिलाई सफा गरी आवश्यकताअनुसार छायामा राम्रोसँग सुकाउन सकिन्छ। पूर्ण रूपमा सुकेपछि यसलाई सुक्खा जडीबुटीका रूपमा बिक्री गर्न सकिन्छ भने आवश्यकताअनुसार मिलमा पिसेर चूर्ण बनाई प्याकेजिङ तथा बजारिकीकरण गर्न सकिन्छ। प्रशोधनका क्रममा सरसफाइ, उचित सुकाइ, चिस्यान नियन्त्रण र सुरक्षित भण्डारणमा ध्यान दिन सके उत्पादनको गुणस्तर जोगाउन मद्दत पुग्छ। यसबाट किसानले कच्चा जडीबुटी मात्र नभई मूल्य अभिवृद्धि गरिएका उत्पादनमार्फत थप बजार खोज्न सक्ने सम्भावना पनि रहन्छ।
भृङ्गीराजको माग मुख्यतः आयुर्वेदिक औषधि, हर्बल उत्पादन तथा सौन्दर्य प्रसाधन उद्योगमा देखिन्छ। विशेषगरी भृङ्गीराज मिश्रित कपालको तेल, चूर्ण, विभिन्न हर्बल तथा आयुर्वेदिक तयारीमा यसको प्रयोग हुने गरेको पाइन्छ। यही कारणले गुणस्तरीय र स्वच्छ रूपमा उत्पादन गरिएको भृङ्गीराजलाई स्थानीय जडीबुटी व्यापारी, आयुर्वेदिक औषधि उत्पादक तथा प्रशोधन उद्योगसम्म पुर्याउन सकिने सम्भावना छ। किसान वा उत्पादक समूहले बजारको माग, खरिदकर्ताको मापदण्ड र मूल्यको जानकारी लिएर उत्पादन गर्न सके बजारीकरणलाई थप व्यवस्थित बनाउन सकिन्छ। नेपालमा जडीबुटीको व्यावसायिक उत्पादन र प्रशोधन विस्तार हुँदै जाँदा भृङ्गीराजलाई पनि मूल्य शृङ्खलासँग जोडेर आयआर्जनको अवसर सिर्जना गर्न सकिने सम्भावना देखिन्छ।
भृङ्गीराजको प्रयोग औषधीय तथा सौन्दर्यसम्बन्धी परम्परागत अभ्यासमा लामो समयदेखि हुँदै आएको छ। आयुर्वेदिक परम्परामा यसलाई विशेषगरी कपाल र कलेजोसँग सम्बन्धित विभिन्न तयारीमा प्रयोग गरिन्छ। भृङ्गीराजबाट तयार गरिने तेल कपालको हेरचाहका लागि प्रयोग हुने लोकप्रिय हर्बल उत्पादनमध्ये एक हो। यद्यपि कपाल झर्ने रोकथाम, नयाँ कपाल उम्राउने वा कपाल फुल्ने समस्या समाधान गर्ने जस्ता दाबीहरूलाई वैज्ञानिक प्रमाणका आधारमा अझै सावधानीपूर्वक बुझ्न आवश्यक छ। त्यसैगरी, भृङ्गीराजमा पाइने विभिन्न जैविक सक्रिय यौगिकहरूका कारण यसमाथि औषधीय सम्भावनाका विषयमा अध्ययनहरू भइरहेका छन्, तर कुनै पनि रोगको उपचार वा पूर्ण निको पार्ने निश्चित औषधिका रूपमा यसलाई आफैं प्रयोग गर्नु उचित हुँदैन।
परम्परागत रूपमा भृङ्गीराजलाई छालासम्बन्धी समस्या, घाउखटिरा तथा अन्य केही सामान्य स्वास्थ्य समस्यामा पनि प्रयोग गर्ने चलन पाइन्छ। तर यस्ता घरेलु वा परम्परागत प्रयोगहरू सबै व्यक्तिमा समान रूपमा प्रभावकारी हुन्छन् भन्ने निश्चित हुँदैन। मात्रा, प्रयोग गर्ने तरिका, व्यक्तिको स्वास्थ्य अवस्था र अन्य औषधिसँगको सम्भावित अन्तरक्रियाजस्ता विषयमा ध्यान दिन आवश्यक हुन्छ। विशेषगरी जन्डिस, फ्याटी लिभर, कलेजोसम्बन्धी रोग, एलर्जी वा अन्य गम्भीर स्वास्थ्य समस्या भएका व्यक्तिले भृङ्गीराजलाई आफ्नै निर्णयमा सेवन गरेर उपचार गर्ने प्रयास गर्नु हुँदैन।
यसरी हेर्दा, भृङ्गीराज केवल परम्परागत रूपमा प्रयोग हुँदै आएको जडीबुटी मात्र नभई नेपालमा व्यावसायिक खेती, प्रशोधन र मूल्य अभिवृद्धिको सम्भावना बोकेको महत्वपूर्ण वनस्पति हो। यसको वैज्ञानिक खेती प्रविधि, गुणस्तरीय उत्पादन, उचित प्रशोधन, प्रमाणमा आधारित औषधीय अनुसन्धान र व्यवस्थित बजार सञ्जाल विकास गर्न सके भृङ्गीराज ग्रामीण क्षेत्रका किसानका लागि थप आयआर्जनको माध्यम बन्न सक्छ। साथै, जडीबुटीमा आधारित उद्योगको विकाससँगै स्थानीय स्तरमै रोजगारी र उद्यमशीलताको अवसर सिर्जना गर्न पनि यसले योगदान पुर्याउन सक्छ।
भृङ्गीराज औषधीय वनस्पति भए पनि यसलाई कुनै रोगको निश्चित उपचारका रूपमा आफैंले सेवन वा प्रयोग गर्नु उचित हुँदैन। विशेषगरी कलेजो, वा अन्य दीर्घरोग भएका व्यक्ति, गर्भवती तथा स्तनपान गराइरहेका महिला, बालबालिका वा नियमित औषधि सेवन गरिरहेका व्यक्तिले भृङ्गीराजजन्य औषधि वा चूर्ण प्रयोग गर्नुअघि योग्य वैद्य वा सम्बन्धित आयुर्वेदिक चिकित्सकको सल्लाह लिनुपर्छ। रोगको उपचारका लागि यसको प्रयोग गर्दा चिकित्सकले सुझाएको मात्रा, अवधि र प्रयोग विधि पालना गर्नु नै सुरक्षित हुन्छ।