गाडीमा रुखकटहर बोक्दा अशुभ हुन्छ भन्ने अन्धविश्वासले किसानको बारीमै कुहिँदैछन् लाखौँका कटहर
नेपालका धेरै गाउँघरमा रुखकटहर अर्थात् काँचो तथा पाकेको कटहर पुस्तौँदेखि उत्पादन हुँदै आएको महत्वपूर्ण फल हो। कतिपय किसानका बारीमा अहिले पनि लटरम्म फल लागेका रुखकटहर छन्, तर बजारसम्म पुर्याउने उचित व्यवस्था नहुँदा तीमध्ये धेरै बारीमै पाकेर झर्ने, कुहिने र खेर जाने अवस्था छ। त्यसमा पनि केही ठाउँमा गाडीमा रुखकटहर बोक्दा अशुभ हुन्छ, गाडी दुर्घटनामा पर्न सक्छ वा यात्रामा अनिष्ट हुन्छ भन्ने पुरानो जनविश्वासका कारण चालकहरूले कटहर बोक्न नमान्ने गरेको स्थानीय किसानहरूको भनाइ छ। यस्तो मान्यताले उत्पादन र बजारबीचको दूरी अझ बढाइदिँदा किसानले आफ्नो मेहनतको उचित मूल्य पाउन सकेका छैनन्।
आखिर रुखकटहरलाई गाडीमा राख्दा अशुभ हुन्छ भन्ने विश्वास कसरी सुरु भयो ? यसको कुनै वैज्ञानिक प्रमाण भेटिँदैन। सम्भवतः विगतमा यातायातका साधन सीमित भएका बेला कटहरजस्ता ठूलो, गह्रौँ र चिप्लो रस निस्कने फल ओसारपसार गर्दा गाडीमा समस्या आउने, गन्ध फैलिने वा सफा गर्न कठिन हुने अनुभवबाट यस्ता धारणा बिस्तारै जन्मिएका हुन सक्छन्। कतिपय ठाउँमा कुनै संयोगवश कटहर बोकेको यात्रामा दुर्घटना वा अप्रिय घटना घटेपछि त्यसलाई कटहरसँग जोडेर हेर्ने र पुस्तौँपुस्ता त्यही कुरा दोहोरिँदै जाँदा अन्धविश्वासको रूप लिएको हुनसक्छ। तर कुनै वस्तु गाडीमा राखेकै कारण शुभ वा अशुभ हुन्छ भन्ने कुरा विज्ञानले पुष्टि गरेको छैन। दुर्घटना चालकको लापरबाही, सडकको अवस्था, मौसम, गाडीको प्राविधिक अवस्था वा अन्य वास्तविक कारणले हुने हो, कटहर बोकेका कारण होइन।
यस्तो मान्यता हटाउन सबैभन्दा पहिले जनचेतना र व्यवहारिक उदाहरण आवश्यक हुन्छ। स्थानीय तह, कृषि ज्ञान केन्द्र, किसान समूह, सहकारी र यातायात व्यवसायीले मिलेर कटहरको सुरक्षित ओसारपसारबारे सचेतना फैलाउन सक्छन्। चालकहरूलाई कटहर बोकेर पनि सुरक्षित रूपमा यात्रा गर्न सकिने कुरा व्यवहारमै देखाउन सकिन्छ। कटहरको रस र चोपले गाडी फोहोर हुने समस्या भए प्लास्टिक क्रेट, तिरपाल वा उचित प्याकेजिङ प्रयोग गर्न सकिन्छ। यसरी अन्धविश्वाससँग झगडा गरेर होइन, व्यवहारिक समाधान दिएर पुरानो धारणा परिवर्तन गर्न सकिन्छ। किसानले पनि स्थानीय बजार, सहकारी, फलफूल संकलन केन्द्र र प्रशोधन उद्योगसँग जोडिएर कटहरलाई व्यवस्थित रूपमा बिक्री गर्ने वातावरण बनाउनुपर्छ।
रुखकटहर आफैँमा एउटा बहुआयामिक कृषि सम्पत्ति हो। पाकेको कटहर स्वादिलो फलका रूपमा खान सकिन्छ भने काँचो कटहरबाट तरकारी, अचार, चिप्स, सुकुटी वा विभिन्न परिकार बनाउन सकिन्छ। यसको बीउसमेत उसिनेर, भुटेर वा विभिन्न परिकारमा प्रयोग गर्न सकिन्छ। कटहरबाट जाम, जेली, पल्प, अचार, ड्राइ फ्रुट्सजस्ता प्रशोधित खाद्य वस्तु उत्पादन गर्न सकिने सम्भावना पनि छ। यसले किसानलाई एउटै उत्पादनबाट विभिन्न किसिमको आम्दानी लिन सक्ने अवसर दिन्छ। विशेषगरी काँचो कटहरलाई प्रशोधन गरेर लामो समयसम्म भण्डारण गर्न सके मौसमी रूपमा एकैपटक बजारमा आउने उत्पादनको चाप घटाउन र किसानले राम्रो मूल्य पाउने अवस्था सिर्जना गर्न सकिन्छ।
कटहरको अर्को महत्वपूर्ण पक्ष यसको ग्रामीण अर्थतन्त्रसँगको सम्बन्ध हो। धेरै ठाउँमा रुखकटहरका लागि छुट्टै मल, औषधि वा अत्यधिक स्याहार आवश्यक नपर्ने भएकाले यो किसानका लागि तुलनात्मक रूपमा कम लागतमा दीर्घकालीन आम्दानी दिने बाली बन्न सक्छ। एउटा राम्रो रुखले वर्षौँसम्म फल दिन सक्छ र घरायसी उपभोगदेखि व्यावसायिक बिक्रीसम्म यसको उपयोग गर्न सकिन्छ। अझ कटहरलाई स्थानीय स्तरमै प्रशोधन गर्ने उद्योग स्थापना गर्न सके किसानले काँचो उत्पादन मात्र बेच्नुपर्ने बाध्यता हटेर मूल्य अभिवृद्धि भएको उत्पादनबाट बढी आम्दानी लिन सक्छन्।
त्यसैले गाडीमा रुखकटहर बोक्दा अशुभ हुन्छ भन्ने पुरानो मान्यतालाई अब तथ्य, विज्ञान र व्यवहारिक अनुभवका आधारमा पुनर्विचार गर्न आवश्यक छ। किसानको बारीमा फल्ने कटहरलाई अन्धविश्वासले रोक्ने होइन, बजारले खोज्ने वस्तु बनाउनुपर्छ। एउटा फललाई अशुभ भनेर गाडीमा चढ्न नदिँदा त्यसको असर केवल एउटा किसानमा सीमित हुँदैन; त्यसले उत्पादन, रोजगारी, व्यापार, प्रशोधन उद्योग र ग्रामीण अर्थतन्त्रसम्म असर पुर्याउँछ। अब समय आएको छ—रुखकटहरलाई अशुभको प्रतीक होइन, किसानको आम्दानी, पोषण, रोजगारी र ग्रामीण समृद्धिको सम्भावना बोकेको हरियो सम्पत्तिका रूपमा हेर्ने। किसानले फलाएको कटहर बारीमै कुहिन नदिई बजारसम्म पुर्याउने, प्रशोधन गर्ने र यसको वास्तविक मूल्य पहिचान गर्ने हो भने यही रुखकटहर धेरै किसान परिवारका लागि दीर्घकालीन आम्दानीको भरपर्दो आधार बन्न सक्छ।