हलुवावेद : नेपालकै पहाडमा फल्ने मीठो सम्भावना, तर बजारमा विदेशी फलको दबदबा

नेपालका पहाडी गाउँबस्तीमा कुनै समय घर–आँगन, करेसाबारी र पाखाबारीमा देखिने हलुवावेद आज पनि धेरै ठाउँमा भेटिन्छ। पाकेपछि सुन्तलाजस्तै सुन्तलेदेखि गाढा रातो रङमा बदलिने, हेर्दै आकर्षक र स्वादमा मीठो हुने यो फललाई नेपालमा हलुवावेद तथा अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा Persimmon भनेर चिनिन्छ। तर विडम्बना के छ भने, नेपालमै उत्पादन गर्न सकिने र पोषणका दृष्टिले पनि महत्वपूर्ण मानिने यो फलले स्वदेशी फलफूल बजारमा अपेक्षित स्थान बनाउन सकेको छैन। अर्कोतर्फ, राम्रोसँग ब्रान्डिङ, प्याकेजिङ र बजार व्यवस्थापन गरिएका विदेशी हलुवावेद नेपाली उपभोक्ताको रोजाइमा सहजै पुगिरहेका छन्।

नेपाल सरकारको राष्ट्रिय फलफूल विकास केन्द्रले प्रकाशित गरेको ‘हलुवावेद खेती प्रविधि’ पुस्तिकाले समेत हलुवावेदलाई नेपालमा व्यावसायिक उत्पादनका लागि ठूलो सम्भावना भएको फलफूल बालीका रूपमा उल्लेख गरेको छ। सरकारी अभिलेखअनुसार नेपालमा हलुवावेद खेती पुरानै समयदेखि हुँदै आएको छ र काठमाडौं उपत्यकामा स्थानीय टर्रो हलुवावेद प्राचीनकालदेखि लगाइँदै आएको पाइन्छ।

नेपालमा हलुवावेद कहिलेदेखि आयो ?

हलुवावेदको उत्पत्ति चीनमा भएको मानिन्छ र त्यहाँ करिब ३ हजार वर्षअघिदेखि यसको खेती हुँदै आएको सरकारी प्राविधिक पुस्तिकामा उल्लेख छ। चीनबाट कोरिया, जापान हुँदै विश्वका विभिन्न भागमा यसको खेती फैलिएको मानिन्छ। जापानले टर्रो नहुने अर्थात् मिठो स्वादका विभिन्न जात विकास गरेपछि आधुनिक व्यावसायिक पर्सिमन खेतीले थप गति लिएको हो।

नेपालमा भने स्थानीय टर्रो हलुवावेद कहिलेदेखि भित्रियो भन्ने यकिन ऐतिहासिक तथ्य उपलब्ध छैन। तर काठमाडौं उपत्यकामा यो निकै पुरानो समयदेखि खेती हुँदै आएको र नेवारी समुदायमा तिहारका बेला सगुनका रूपमा समेत प्रयोग हुने गरेको सरकारी पुस्तिकामा उल्लेख छ।

अझ रोचक पक्ष के छ भने टर्रो नहुने जापानी हलुवावेद करिब एक सय वर्षअघि नेपाल भित्रिएको इतिहास भेटिन्छ। तत्कालीन समयमा जापानमा अध्ययन गर्न गएका नेपाली विद्यार्थीहरूले जापानी हलुवावेदलगायत केही समशीतोष्ण फलफूलका बिरुवा नेपाल भित्र्याएको उल्लेख गरिएको छ। सुरुमा ती बिरुवा दरबार तथा राणा परिवारको सीमित क्षेत्रमै रहेकाले सर्वसाधारण किसानसम्म व्यापक रूपमा पुग्न सकेनन्।

पछि सन् १९८७ मा जापान सरकारको सहयोगमा कीर्तिपुरमा सञ्चालित बागवानी अनुसन्धान तथा तालिम केन्द्रमा टर्रो नहुने ६ र टर्रो हुने ४ जात औपचारिक रूपमा परीक्षणका लागि ल्याइयो। त्यसपछि काठमाडौं उपत्यका र काभ्रेलगायत क्षेत्रमा प्रदर्शन बगैँचा स्थापना गरी जातको अनुकूलता परीक्षण गरिएको थियो। यही परीक्षण र प्रचार–प्रसारले नेपालमा व्यावसायिक हलुवावेद खेतीको सम्भावनातर्फ किसानको ध्यान तान्न थालेको हो।

नेपालमा उत्पादन हुँदैछ, तर अझै सानो क्षेत्रमै सीमित

नेपालको कृषि तथ्याङ्कअनुसार आ.व. २०८०/८१ मा हलुवावेदको कुल क्षेत्रफल करिब ४९० हेक्टर, उत्पादनशील क्षेत्र ३७२ हेक्टर र उत्पादन करिब २,६२७ मेट्रिक टन रहेको देखिन्छ। औसत उत्पादकत्व करिब ७.०७ मेट्रिक टन प्रतिहेक्टर थियो।

अर्थात् हलुवावेद नेपालमा उत्पादन नै नहुने फल होइन; उत्पादन भइरहेको छ। समस्या भनेको यसको व्यावसायिक विस्तार, गुणस्तरीय जातको प्रयोग, उत्पादनपछि व्यवस्थापन, ब्रान्डिङ र बजार सञ्जाल अझै कमजोर हुनु हो।

राष्ट्रिय फलफूल विकास केन्द्रको प्राविधिक पुस्तिकाले पनि नेपालमा हलुवावेदका बिरुवाको माग बढिरहेको भए पनि ठूलो व्यावसायिक बगैँचा विकास भइसकेको अवस्था नरहेको उल्लेख गरेको छ। पछिल्ला वर्षहरूमा भने सरकारी तथा निजी नर्सरीबाट वर्षेनी हजारौँ बिरुवा खपत भइरहेको र व्यावसायिक खेतीतर्फ रुचि बढिरहेको बताइएको छ।

नेपालको कुन क्षेत्रमा हलुवावेद राम्रो हुन्छ ?

हलुवावेद मूलतः उपोष्णदेखि समशीतोष्ण हावापानीमा राम्रो हुने पतझड फलफूल हो। सरकारी प्राविधिक सिफारिसअनुसार सामान्यतः समुद्री सतहबाट करिब ८०० देखि २,००० मिटर उचाइसम्म यसको सफल खेती गर्न सकिन्छ।

हलुवावेदलाई करिब ७.२ डिग्री सेल्सियसभन्दा कम तापक्रमको १००–२०० घण्टा चिलिङ आवश्यक पर्ने र फल उत्पादनका लागि करिब १६–२२ डिग्री सेल्सियस औसत तापक्रम राम्रो मानिन्छ। जापानी हलुवावेद धेरै तल्लो भूभागमा लगाउँदा फल नलाग्ने समस्या आउन सक्छ भने अत्यधिक उच्च भूभागमा फल पाक्ने समयमा तापक्रम कम हुँदा मिठास घट्ने वा टर्रोपन बढ्ने सम्भावना हुन्छ।

यस हिसाबले नेपालको मध्यपहाड, उपत्यका आसपास, काभ्रे, सिन्धुपाल्चोक, नुवाकोट, धादिङ, गोरखा, लमजुङ, तनहुँ, कास्की, स्याङ्जा, पाल्पा, गुल्मी, अर्घाखाँचीलगायत उपयुक्त माइक्रोक्लाइमेट भएका क्षेत्रमा जातअनुसार यसको सम्भावना खोज्न सकिन्छ। तर जिल्लाको नाम मात्र हेरेर बगैँचा लगाउनु हुँदैन; स्थानीय उचाइ, तापक्रम, पानीको उपलब्धता, घाम र माटोको अवस्था हेरेर जात छनोट गर्नुपर्छ।

कस्तो माटो चाहिन्छ ?

हलुवावेद विभिन्न किसिमको माटोमा हुर्कन सक्छ। तर व्यावसायिक उत्पादनका लागि पानी नजम्ने, प्राङ्गारिक पदार्थ प्रशस्त भएको बलौटे दोमटदेखि दोमट माटो उपयुक्त मानिन्छ। माटोको pH करिब ६–७ राम्रो हुन्छ।

पानी जमिरहने चिम्टाइलो माटोमा जरा कमजोर हुनुका साथै फल झर्ने समस्या बढ्न सक्छ। त्यसैले बगैँचा बनाउँदा पानी निकासलाई पहिलो प्राथमिकतामा राख्नुपर्छ। प्रशस्त घाम लाग्ने र आवश्यक पर्दा सिँचाइ गर्न सकिने ठाउँ रोज्नु राम्रो हुन्छ।

नेपालमा लगाउन मिल्ने मुख्य जातहरू

नेपालमा स्थानीय टर्रो हलुवावेदसँगै जापानबाट भित्रिएका विभिन्न उन्नत जात परीक्षण तथा खेतीमा प्रयोग हुँदै आएका छन्।

१. फुयू (Fuyu)

फुयू टर्रो नहुने, मीठो स्वादको र बजारमा आकर्षक देखिने जापानी जात हो। ताजा फलका रूपमा बिक्रीका लागि निकै महत्वपूर्ण जात मानिन्छ।

२. जिरो (Jiro)

जिरो पनि टर्रो नहुने जापानी जात हो। फल चप्टो तथा आकर्षक आकारको हुने र राम्रो मिठास दिने भएकाले व्यावसायिक खेतीका लागि सम्भावनायुक्त मानिन्छ।

३. मायकावा जिरो (Maekawa Jiro)

जिरोबाट विकसित भएको जात हो। जिरोभन्दा केही अगाडि पाक्ने भएकाले बजारमा अगौटे फल पुर्‍याउन चाहने किसानका लागि उपयोगी हुन सक्छ।

४. मात्सुमोटो वासे फुयू (Matsumoto Wase Fuyu)

फुयूको जस्तै फल हुने तर फुयूभन्दा करिब दुई हप्ता अगाडि पाक्ने जात हो। यसको टर्रोपन पनि चाँडै निष्क्रिय हुने भएकाले केही उच्च पहाडी क्षेत्रमा समेत सम्भावना रहेको सरकारी प्राविधिक सामग्रीमा उल्लेख छ।

५. यबेनी (Ubeni)

फल फुयूजस्तै देखिने तर केही लामो र ठूलो हुने जात हो। यसको औसत फलको तौल करिब २५० ग्रामसम्म पुग्ने र मिठास पनि राम्रो हुने उल्लेख छ।

६. जिन्जिमारु (Zinjimaru)

यो जात मुख्यतः परागसेचनका लागि उपयोगी मानिन्छ। यसको भाले तथा पोथी फूल दुवै आउने भएकाले अन्य फल उत्पादन गर्ने जातसँग मिसाएर बगैँचामा राख्दा फल लाग्ने र फल झर्ने समस्या कम गर्न सहयोग पुग्न सक्छ।

७. हिरातानेनाशी (Hiratanenashi)

यो टर्रो हुने जात भए पनि सुकुटी अर्थात् ड्राइ फ्रुट बनाउन विशेष उपयोगी मानिन्छ। यसको टर्रोपन विशेष प्रक्रियाबाट हटाउन सकिने र बियाँरहित फलबाट राम्रो गुणस्तरको सुकुटी बनाउन सकिने सरकारी प्राविधिक पुस्तिकामा उल्लेख छ।

यसका अतिरिक्त नेपालमा पुरानो स्थानीय टर्रो हलुवावेद पनि पाइन्छ। यसको आकार, रंग, पाक्ने समय र स्वादमा धेरै विविधता देखिन्छ। तर स्थानीय टर्रो जातलाई ताजा फलका रूपमा मात्र बेच्नुभन्दा यसको प्रशोधित तथा औद्योगिक उपयोग खोज्नु बढी व्यावहारिक हुन सक्छ।

बिरुवा कसरी तयार गर्ने ?

व्यावसायिक बगैँचाका लागि बीउबाट तयार भएको बिरुवाभन्दा प्रमाणित जातको कलमी बिरुवा रोज्नु उपयुक्त हुन्छ। बीउबाट उत्पादन गर्दा जातीय गुणमा विविधता आउन सक्छ र राम्रो गुणस्तरको फल दिने सुनिश्चितता कम हुन्छ।

उन्नत हलुवावेदका बिरुवा सामान्यतः कलमी विधिबाट तयार गरिन्छन्। त्यसैले किसानले विश्वसनीय तथा प्रमाणित नर्सरीबाट स्वस्थ, रोगरहित र सही जातको कलमी बिरुवा खरिद गर्नुपर्छ।

नेपालको समशीतोष्ण बागवानी केन्द्रलगायत सरकारी संरचनाले हलुवावेदका गुणस्तरीय बिरुवा उत्पादन तथा वितरण गर्दै आएका छन्।

कहिले रोप्ने ?

हलुवावेदको बगैँचा बनाउँदा पहिले नै तयारी गर्नुपर्छ।

असोज–कात्तिकमा खाडल तयार गर्ने र पुस–माघमा बिरुवा रोप्ने सरकारी प्राविधिक पुस्तिकाले सिफारिस गरेको छ। करिब एक मिटर गहिरो र एक मिटर चौडा खाडल तयार गरी माटो, प्राङ्गारिक मल तथा आवश्यक मलखाद मिसाएर केही समय छाडेपछि बिरुवा रोप्न सकिन्छ।

बिरुवा रोप्दा सबैभन्दा महत्वपूर्ण कुरा कलमी जोड जमिनभित्र नपर्ने गरी रोप्नु हो। रोपेपछि हावाहुरीबाट जोगाउन टेको दिनुपर्छ र वरिपरि घाँस वा परालको छापो दिन सकिन्छ।

बिरुवा र लाइनबीचको दूरी जात, माटोको उर्वरता र बोटको वृद्धि क्षमताअनुसार फरक हुन्छ। सामान्य बगैँचा व्यवस्थापनमा करिब ४×५ मिटर वा ६×६ मिटरजस्ता दूरी प्रयोग गर्न सकिन्छ; तर व्यावसायिक बगैँचामा जात र तालिम प्रणालीअनुसार प्राविधिक सल्लाह लिएर दूरी निर्धारण गर्नु उत्तम हुन्छ।

रोपेपछि कति वर्षमा फल दिन्छ ?

हलुवावेदको उत्पादन बिरुवाको जात, रुटस्टक, उमेर, बगैँचा व्यवस्थापन र हावापानीमा निर्भर हुन्छ। कलमी बिरुवाबाट लगाइएको स्वस्थ बोटले बीउबाट तयार बिरुवाको तुलनामा चाँडै फल दिन थाल्छ।

सुरुवाती वर्षमा केही फल देखिए पनि व्यावसायिक उत्पादनका लागि बोटलाई राम्रोसँग संरचना विकास गराउनुपर्छ। बगैँचा राम्रो व्यवस्थापन गरिएको अवस्थामा उत्पादन क्रमशः बढ्दै जान्छ।

नेपालमा यसको उत्पादनलाई व्यवस्थित बनाउन काँटछाँट, तालिम, फल छाँट्ने, सिँचाइ, पोषण व्यवस्थापन र परागसेचन विशेष महत्वपूर्ण हुन्छ।

हलुवावेदमा काँटछाँट किन महत्वपूर्ण ?

हलुवावेदमा फल लाग्ने हाँगा र नयाँ वृद्धि हुने हाँगाको सम्बन्ध बुझेर काँटछाँट गर्नुपर्छ। जथाभावी हाँगा काट्दा उत्पादन घट्न सक्छ।

नेपालमा विशेषगरी Modified Central Leader System प्रयोग गरी बोटलाई तालिम दिन उपयुक्त मानिएको छ। बोटलाई व्यवस्थित आकार दिँदै प्रकाश सबै भागमा पुग्ने अवस्था बनाउनुपर्छ।

काँटछाँट सामान्यतः पात झरेपछि पुस–माघतिर गरिन्छ। सुकेका, रोग लागेका, एकअर्कामा घस्रिएका, धेरै बाक्ला र अनावश्यक हाँगा हटाउनुपर्छ। अत्यधिक काँटछाँट भने गर्नु हुँदैन।

फल झर्ने समस्या किन हुन्छ ?

हलुवावेद खेतीमा किसानले ध्यान दिनुपर्ने महत्वपूर्ण विषयमध्ये चिचिला फल झर्नु पनि हो।

परागसेचन राम्रो नहुनु, अत्यधिक फल लाग्नु, पर्याप्त घाम नपुग्नु, पानीको कमी, पोषण असन्तुलन तथा कीराको प्रकोपलगायत कारणले फल झर्न सक्छ।

विशेषगरी परागसेचनमा समस्या हुने जातमा उपयुक्त Pollinizer जात मिसाएर लगाउन सकिन्छ। सरकारी प्राविधिक पुस्तिकामा जिन्जिमारुलाई यस्तो प्रयोजनका लागि उपयोगी जातका रूपमा उल्लेख गरिएको छ।

यसैले व्यावसायिक बगैँचा लगाउँदा एउटै जातका सयौँ बिरुवा मात्र रोप्नुको सट्टा परागसेचन व्यवस्थापनसहित जातको संयोजन गर्नुपर्छ।

पानी र मल व्यवस्थापन

हलुवावेदले केही हदसम्म सुख्खा सहन सक्छ। तर नयाँ बिरुवा रोपेको पहिलो–दोस्रो वर्ष तथा फूल फुल्ने र फल लाग्ने समयमा पर्याप्त चिस्यान अत्यन्त महत्वपूर्ण हुन्छ।

विशेषगरी चैत–जेठतिर सुख्खा अवस्था भएमा आवश्यकताअनुसार सिँचाइ गर्दा फल विकासमा सहयोग पुग्छ। तर पानी जम्ने अवस्था भने हलुवावेदलाई मन पर्दैन।

मलखाद पनि माटो परीक्षण र बोटको अवस्थाअनुसार व्यवस्थापन गर्नुपर्छ। एकैपटक धेरै रासायनिक मल हाल्नुको सट्टा प्राङ्गारिक मल, आवश्यक प्रमुख पोषक तत्त्व र सूक्ष्म तत्त्वको सन्तुलित व्यवस्थापनमा ध्यान दिनुपर्छ।

बगैँचामा घाँस–परालको छापो दिँदा माटोको चिस्यान जोगाउन, झारपात नियन्त्रण गर्न र माटोको भौतिक अवस्था सुधार गर्न मद्दत पुग्छ।

हलुवावेदको बजार कहाँ छ ?

नेपालमा हलुवावेदको बजारलाई अहिलेसम्म ठूलो र व्यवस्थित फलफूल बजारका रूपमा विकास गर्न सकिएको छैन। तर यही कमजोरीभित्र ठूलो अवसर पनि लुकेको छ।

बजार विस्तारका लागि किसानले केवल ‘हलुवावेद’ भनेर फल बेच्ने होइन, ‘नेपाली पर्सिमन’ भनेर ब्रान्ड बनाउनुपर्ने आवश्यकता देखिन्छ।

ब्रान्डिङ अवधारणा विकास गरेर उत्पादन क्षेत्र, जात, उत्पादन विधि र किसानको पहिचान जोड्न सकिन्छ।

काठमाडौं, पोखरा, चितवन, बुटवल, विराटनगरलगायत ठूला शहरका आधुनिक फलफूल पसल, सुपरमार्केट, होटल, रेस्टुरेन्ट तथा अनलाइन फलफूल बजारलाई लक्षित गर्न सकिन्छ।

विदेशी फलसँग प्रतिस्पर्धा कसरी गर्ने ?

विदेशी फल राम्रो देखिन्छ भनेर मात्र महँगो बिकेको होइन। त्यसको पछाडि ग्रेडिङ, सफा प्याकेजिङ, आकर्षक लेबल, नियमित आपूर्ति र उपभोक्ताको विश्वास हुन्छ।

नेपालमा उत्पादन भएको हलुवावेद पनि

एउटै आकार र गुणस्तरअनुसार ग्रेडिङ गर्ने,
सफा र आकर्षक प्याकेजमा राख्ने,
उत्पादन क्षेत्र र किसानको परिचय राख्ने,
‘नेपालमा उत्पादित’ पहिचान स्पष्ट गर्ने,
QR कोडमार्फत उत्पादनको विवरण दिने,
चिस्यान तथा तापक्रमअनुकूल भण्डारण गर्ने,
होटल तथा सुपरमार्केटसँग सम्झौता गर्ने

हो भने यसको बजार मूल्य बढाउन सकिन्छ।

अर्थात् समस्या फलमा मात्र होइन, फललाई बजारसम्म पुर्‍याउने तरिकामा पनि छ।

ताजा फल मात्र होइन, प्रशोधनमा अझ ठूलो सम्भावना

हलुवावेदको सबैभन्दा ठूलो अवसरमध्ये एउटा प्रशोधन हो।

सरकारी प्राविधिक पुस्तिकाले समेत हलुवावेदबाट वाइन, जाम, जेली, सुकाइएको चानालगायत उत्पादन बनाउन सकिने सम्भावना उल्लेख गरेको छ। स्थानीय टर्रो हलुवावेदबाट कपडा रंगाउने प्राकृतिक पदार्थ ‘काकीशिब’ बनाउन सकिने सम्भावनासमेत उल्लेख गरिएको छ।

त्यसैले बजारमा ताजा फलको मूल्य घटेको वर्षमा किसानले सबै उत्पादन एकैपटक बजारमा फाल्नुपर्ने अवस्था आउन नदिन

हलुवावेदको सुकुटी/ड्राइ फ्रुट, जाम, जेली, पल्प, जुस, प्यूरी, वाइन तथा अन्य मूल्य अभिवृद्धि उत्पादन विकास गर्न सकिन्छ।

यसबाट फलको आयु बढ्छ, किसानले अफसिजनमा पनि उत्पादन बेच्न सक्छ र एउटै फलबाट धेरै प्रकारका आम्दानीका बाटा खुल्छन्।

विशेषगरी टर्रो हुने केही जातलाई ताजा फलका रूपमा मात्र बजार खोज्नुको सट्टा प्रशोधन उद्योगका लागि कच्चा पदार्थका रूपमा प्रयोग गर्न सकिन्छ।

स्वास्थ्यका दृष्टिले पनि आकर्षक फल

हलुवावेद स्वादका कारण मात्र होइन, पोषणका कारण पनि महत्वपूर्ण फल हो।

नेपाल सरकारको प्राविधिक सामग्रीमा पाकेको हलुवावेदमा फाइबर, पोटासियम, भिटामिन C, भिटामिन A, भिटामिन E, भिटामिन K, B6 तथा बिटा–क्यारोटिनलगायत विभिन्न पोषक तत्त्व पाइने उल्लेख छ।

USDA का सामग्रीमा पनि पर्सिमनलाई भिटामिन C लगायत पोषक तत्त्वको स्रोतका रूपमा उल्लेख गर्दै Fuyu र Hachiya लाई विश्वका प्रमुख बजार प्रकारमध्ये राखिएको छ।

त्यसैले यसको प्रचार गर्दा ‘स्वास्थ्यका लागि चमत्कारी फल’ जस्ता अतिरञ्जित दाबी गर्नुभन्दा फाइबर, भिटामिन र खनिजयुक्त पौष्टिक फलका रूपमा वैज्ञानिक ढंगले ब्रान्डिङ गर्नु बढी विश्वसनीय हुन्छ।

नेपालमा हलुवावेद किन ओझेलमा पर्यो ?

यसको मुख्य कारण एउटा मात्र छैन।

पहिलो समस्या स्थानीय टर्रो जातको छवि हो। धेरै नेपालीले हलुवावेद भन्नासाथ मुख खुम्च्याउने, टर्रो फल सम्झने गर्छन्। वास्तवमा आधुनिक जापानी जातका धेरै हलुवावेद टर्रो नहुने र पाक्नुअघि पनि खान मिल्ने प्रकारका छन्।

दोस्रो, उन्नत जातको गुणस्तरीय बिरुवा सहज रूपमा उपलब्ध नहुनु पनि लामो समयसम्म समस्या रह्यो।

तेस्रो, किसानले उत्पादन गरे पनि बजारको सुनिश्चितता नहुनुले ठूलो बगैँचा लगाउने जोखिम बढायो।

चौथो, हलुवावेदलाई अन्य फलजस्तो ब्रान्डिङ र प्रचार गर्न सकिएन।

पाँचौँ, फल उत्पादन भए पनि त्यसलाई जाम, जेली, ड्राइ फ्रुट, पल्प वा अन्य प्रशोधित उत्पादनमा परिणत गर्ने उद्योग पर्याप्त विकसित भएन।

छैटौँ, उपभोक्तालाई राम्रो जात र स्थानीय टर्रो जातबीचको अन्तरबारे पर्याप्त जानकारी पुग्न सकेन।

र अर्को महत्वपूर्ण पक्ष—कृषकले फल मात्र उत्पादन गर्ने तर बजारले खोजेको आकार, रङ, मिठास, सफाइ र प्याकेजिङमा ध्यान नदिने अवस्था रह्यो।

यसैले हलुवावेदको समस्या ‘नेपालमा फल्दैन’ भन्ने होइन; समस्या फल्ने फललाई व्यवसायमा रूपान्तरण गर्न नसक्नु हो।

अब हलुवावेदलाई ‘फल’ मात्र होइन, ‘ब्रान्ड’ बनाउनुपर्छ

नेपालमा हलुवावेदको भविष्य केवल धेरै बोट रोप्नुमा छैन। कस्तो जात रोप्ने, कहाँ रोप्ने, कसरी उत्पादन गर्ने, कसरी गुणस्तर कायम गर्ने र कसरी बजारमा प्रस्तुत गर्ने भन्ने कुराले यसको भविष्य निर्धारण गर्छ।

त्यसैले आगामी दिनमा सरकारले गुणस्तरीय जातका बिरुवा उत्पादन तथा वितरण बढाउने, उपयुक्त क्षेत्र पहिचान गर्ने, किसानलाई बगैँचा व्यवस्थापन र काँटछाँटको तालिम दिने, फलको ग्रेडिङ तथा प्याकेजिङ प्रविधि भित्र्याउने र प्रशोधन उद्योगलाई प्रोत्साहन गर्ने काममा जोड दिनुपर्छ।

निजी क्षेत्रले किसानसँग Contract Farming वा खरिद सम्झौता गर्न सक्छ। सहकारीले संकलन, ग्रेडिङ र प्याकेजिङ केन्द्र स्थापना गर्न सक्छ। स्थानीय तहले पकेट क्षेत्र विकास गर्न सक्छ। उद्यमीले ड्राइ फ्रुट, जाम, जेली, पल्प तथा अन्य मूल्य अभिवृद्धि उत्पादन बनाउन सक्छन्।

र किसानले भने बजार हेरेर एकै जातको ठूलो बगैँचा लगाउनुअघि प्रमाणित बिरुवा, उपयुक्त उचाइ, परागसेचन, पानी, बजार र प्रशोधनको सम्भावना अध्ययन गर्नुपर्छ।

तथ्य स्रोत – यो सामग्री नेपाल सरकारको राष्ट्रिय फलफूल विकास केन्द्रद्वारा प्रकाशित ‘हलुवावेद खेती प्रविधि’, कृषि विभागका कृषि तथ्याङ्क तथा सम्बन्धित सरकारी सामग्रीमा आधारित रहेर तयार गरिएको हो। राष्ट्रिय फलफूल विकास केन्द्रले हलुवावेद खेती प्रविधिसम्बन्धी पुस्तिका आधिकारिक रूपमा प्रकाशन गरेको छ।