जागिर खान सक्ने पढाइ थियो, तर आफ्नै जमिनमा पसिना बगाउने रहर ठूलो थियो – किसान कालु हमालको केरासँगै हुर्किएको सपना
कैलालीको टिकापुर–५, नुक्लीपुरस्थित ‘BANANAS Restaurant’ पुग्दा दिउँसोको चर्को गर्मी थियो। बाहिरको तापक्रमले शरीरलाई गर्मीको अनुभूति दिइरहेको थियो, तर रेस्टुरेन्टभित्र छिर्नेबित्तिकै वातावरण नै फरक महसुस भयो। बाहिरको उकुसमुकुसबाट एकैछिनमै शीतल र आनन्दित माहोलमा पुगेजस्तो भयो। हामी केहीबेर त्यहीँ बस्यौँ। हामीलाई त्यहाँसम्म पुर्याउने सहयात्री हुनुहुन्थ्यो तिलक ढकाल सर। बाटोभरि उहाँले भन्दै आउनुभएको थियो – “त्यहाँ पुग्नैपर्छ, एकपटक कालु हमालसँग भेट्नैपर्छ।”
हामी जसलाई भेट्न भनेर पुगेका थियौँ, उहाँ भने त्यतिबेला त्यहाँ हुनुहुन्न रहेछ। ढकाल सरले फोन गर्नुभयो। केहीबेरमै कालु हमाल आइपुग्नुभयो। त्यसपछि औपचारिक भेटघाटभन्दा पनि आफ्नै मान्छेसँग बसेर गफ गरेजस्तो भयो। कुराकानी सुरु भयो। म, जनार्दन पाण्डे, उहाँका कुरा सुनिरहेको मात्र थिएँ। तर केहीबेरमै लाग्यो – यी कुरा सुनेर मात्र पुग्दैन, रेकर्ड गर्नैपर्छ। किनकि उहाँले सुनाइरहनुभएको कथा एउटा किसानको सामान्य दिनचर्या मात्र थिएन; त्यसमा कृषि पढाइदेखि खेतको माटोसम्म, जागिरको बाटोदेखि कोदालोसम्म, बजारको संघर्षदेखि आफ्नै उत्पादनको मूल्य खोज्ने सोचसम्मका धेरै कथा मिसिएका थिए।
कुरा गर्दै जाँदा कालु हमालका जीवनका पाना एकपछि अर्को खुल्दै गए। कृषि पढेका उनले पढाइ सकेपछि जागिरको बाटो रोजेनन्। हातमा प्रमाणपत्र बोकेर जागिर खोज्दै हिँड्नुको सट्टा उनले कोदालो समाउने बाटो रोजे। माटोमा पसिना बगाउने, आफ्नै जमिनमा केही गरेर देखाउने र कृषिलाई केवल पेशा नभई जीवनको आधार बनाउने बाटो रोजे। त्यहीँबाट सुरु हुन्छ – बजारमा कृषि पढेर जागिर होइन, कोदालो समाउने कालुको कथा।
त्यस दिन केराको बगैँचामुनि बसेर उहाँसँग गरिएको त्यो लामो गफमा एउटा कुरा बारम्बार महसुस भइरह्यो – किसानको कथा खेतमा देखिने बालीभन्दा धेरै ठूलो हुँदो रहेछ। एउटा केराको बोट रोप्नुको पछाडि कति सपना हुन्छन्, बजारमा एउटा फलको मूल्य नपाउँदा कति पीडा हुन्छ, खेर जान लागेको उत्पादनमा नयाँ सम्भावना देख्न कस्तो सोच चाहिन्छ र आफ्नै उत्पादनको मूल्य आफैँ सिर्जना गर्न कति साहस चाहिन्छ भन्ने कुरा कालु हमालका अनुभवले सुनाइरहेका थिए।
हमालका लागि कृषि जागिरको विकल्प थिएन, आफ्नै बाटो थियो। कृषि विषयमा अध्ययन गरेपछि उनी जागिरको खोजीमा लागेनन्। परिवारसँग भएको जमिनलाई उपयोग गरेर आफैँ कृषि व्यवसायमा लाग्ने निर्णय गरे। सुरुमा सानो क्षेत्रबाट खेती सुरु गरेका उनले विस्तारै केरालाई आफ्नो व्यवसायको मुख्य आधार बनाए। करिब १९–२० वर्षदेखि व्यावसायिक कृषिमा लागेका हमालले उत्पादन मात्र बढाउनेभन्दा त्यसलाई कसरी नयाँ ढंगले बजारमा लैजाने भन्ने सोचलाई पनि सँगसँगै अघि बढाए।
केराखेती गर्दै जाँदा उनले एउटा समस्या बारम्बार भोग्नुपर्यो – उत्पादन भएको सबै केरा बजारमा बिक्दैनथ्यो। कतिपय केरा बजारबाट फर्किन्थे, कतिपय सडेर जान्थे। उत्पादन गर्ने किसानका लागि त्यो प्रत्यक्ष घाटा थियो। तर हमालले त्यसलाई घाटाको रूपमा मात्र हेरेनन्। बजारले नलिएको केरालाई अर्को स्वरूपमा बजारमा लैजान सकिन्छ कि भन्ने सोच बनाए। यही सोचबाट केराका विभिन्न परिकार बनाउने अभ्यास सुरु भयो।
सुरुमा उनले आफन्त, साथीभाइ र त्यहाँ आउने मानिसलाई नयाँ परिकार चखाउन थाले। विस्तारै मानिसहरूले स्वाद मन पराउन थालेपछि त्यसलाई व्यवस्थित व्यवसायका रूपमा अघि बढाउने सोच बनेको उनी बताउँछन्। केरालाई आधार बनाएर अहिले यहाँ ४२ भन्दा बढी प्रकारका परिकार तयार हुने गरेका छन्। तीमध्ये केराको रोटी उनको विशेष पहिचान बनेको छ। पिठो मिसाएर बनाइएको सामान्य रोटीभन्दा फरक, केरालाई नै मुख्य आधार बनाएर तयार गरिएको यो परिकारलाई उनले खाद्य सुरक्षासँग पनि जोडेर हेरेका छन्। अन्न उत्पादन कठिन हुने ठाउँमा समेत केरा उत्पादन सम्भव हुने भएकाले केरालाई खानाको एउटा विकल्पका रूपमा स्थापित गर्न सकिने उनको बुझाइ छ।
केरालाई परिकारमा रूपान्तरण गर्ने सोचसँगै हमालले कृषिलाई पर्यटनसँग जोड्ने सम्भावना पनि देखे। खेतमा उत्पादन हुने वस्तु खेतमै सीमित नराखी त्यसको स्वाद, उत्पादन प्रक्रिया र वातावरणलाई ग्राहक तथा पर्यटकको अनुभवसँग जोड्न सकिने उनको बुझाइ छ। यही सोचले विस्तारै ‘BANANAS Restaurant’ लाई एग्रो–टुरिजमको अवधारणातर्फ अघि बढायो। सुरुमा सानो ठाउँबाट परीक्षणका रूपमा अघि बढाइएको यो अवधारणा अहिले कृषि उत्पादन, परिकार र आराम गर्ने वातावरणलाई एकै ठाउँमा जोड्ने प्रयासका रूपमा विकसित भएको छ।
हमालको दृष्टिमा रेस्टुरेन्ट भनेको पेट भर्न जाने ठाउँ मात्र होइन। अहिले मानिसहरूलाई खाना जति नै केही समय शान्त वातावरणमा बिताउने ठाउँको पनि आवश्यकता छ। घर, कार्यालय र दैनिक जीवनको तनावबाट केही समय टाढा बसेर प्रकृतिसँग रमाउने वातावरण बनाउन सके कृषि र पर्यटन दुवैलाई फाइदा पुग्ने उनको धारणा छ। त्यसैले यहाँ आउने मानिसले खाना खानुका साथै खेत, बोटबिरुवा र प्राकृतिक वातावरणसँग समय बिताउन सक्छन्। कृषि उत्पादनसँगै त्यसको ज्ञान र अनुभव पनि ग्राहकलाई दिन सकिने उनको सोच छ।
कृषि व्यवसायमा लामो समय बिताएका हमालको अनुभवमा किसानले उत्पादन मात्र गरेर हुँदैन, बजार बुझ्न पनि जान्नुपर्छ। उत्पादनको बजार नपाउँदा किसानले घाटा बेहोर्नुपर्ने अवस्था अन्त्य गर्न उत्पादनसँगै प्रशोधन र बजारीकरणमा ध्यान दिनुपर्ने उनको जोड छ। यही कारण उनले केरालाई खेतबाट सीधै बजारमा पठाउनेभन्दा त्यसको मूल्य थपेर ग्राहकसम्म पुर्याउने बाटो रोजे। उनका लागि एउटा केरा फलाउनु मात्र उपलब्धि होइन, त्यसै केरालाई नयाँ परिकारमा रूपान्तरण गरेर त्यसको मूल्य बढाउनु पनि कृषिको महत्वपूर्ण हिस्सा हो।
हमाल कृषि क्षेत्रको वर्तमान अवस्थाप्रति भने सन्तुष्ट छैनन्। कृषि पढ्ने र कृषि गर्नेबीचको दूरी, सरकारी नीति तथा अनुदान वितरणको शैली र वास्तविक किसानसम्म सुविधा पुग्न नसकेको विषयमा उनी प्रश्न उठाउँछन्। उनको भनाइमा, कृषिमा काम गरिरहेका किसानको आवश्यकता फरक–फरक हुन्छ, त्यसैले सबैलाई एउटै ढाँचामा अनुदान दिनुभन्दा किसानको वास्तविक काम र आवश्यकताका आधारमा सहयोग गर्नुपर्छ।
उनको अर्को चिन्ता किसानप्रतिको सामाजिक दृष्टिकोण हो। किसानलाई अझै पनि पुरानो सोचबाट हेर्ने प्रवृत्ति परिवर्तन हुनुपर्ने उनको धारणा छ। किसान हुनु कमजोरी होइन, गर्वको विषय भएको उनी बताउँछन्। कृषि गर्ने मानिसले ताजा खाना खान पाउने, आफ्नो उत्पादनमा काम गर्ने र आफ्नै श्रमबाट जीवन चलाउने भएकाले किसानको पहिचानलाई सम्मानका साथ स्थापित गर्नुपर्ने उनको भनाइ छ। किसानले आफैँ आफ्नो पेशाप्रति गर्व गर्न थाले मात्र समाजको दृष्टिकोण पनि बदलिन सक्ने उनको बुझाइ छ।
हमालले कृषिलाई केवल परम्परागत खेतीका रूपमा पनि हेरेका छैनन्। उनको बुझाइमा नेपालमा रहेका रैथाने बाली, स्थानीय जात र मौलिक उत्पादनलाई जोगाएर त्यसलाई व्यावसायिक रूपमा अघि बढाउन सके कृषि ठूलो सम्भावनाको क्षेत्र बन्न सक्छ। स्वास्थ्यप्रति मानिसको चासो बढ्दै गएको अवस्थामा स्थानीय र ताजा उत्पादनको महत्व अझ बढ्ने उनको विश्वास छ। त्यसका लागि किसानले उत्पादनसँगै त्यसको बजार, प्रशोधन र ब्रान्ड निर्माणमा पनि ध्यान दिनुपर्ने उनी बताउँछन्।
कृषि व्यवसायमा जोखिम लिनुपर्ने पक्षलाई पनि हमाल आफ्नै अनुभवसँग जोडेर हेर्छन्। उनका अनुसार जोखिम लिन डराउनेले उद्यम गर्न सक्दैन। आफूले पनि निश्चित बाटोको खोजीमा भन्दा आफ्नो जमिन, ज्ञान र अनुभवलाई आधार बनाएर नयाँ–नयाँ प्रयोग गर्दै आएको उनी बताउँछन्। यही प्रयोगको परिणाम हो – आज केरालाई केवल फलका रूपमा होइन, दर्जनौँ परिकारको आधार र कृषि पर्यटनको आकर्षणका रूपमा प्रस्तुत गर्न सकिएको छ।
टिकापुरको नुक्लीपुरमा रहेको ‘BANANAS Restaurant’ त्यसैले एउटा रेस्टुरेन्टको कथा मात्र होइन। यो एउटा किसानले आफ्नो उत्पादनको मूल्य आफैँ बढाउन खोजेको कथा हो। खेतमा फल्ने केरालाई बजारमा बेच्ने सामान्य बाटोभन्दा फरक बाटो रोजेर त्यसलाई परिकारमा बदले, परिकारलाई व्यवसायसँग जोडे र व्यवसायलाई कृषि पर्यटनसँग जोड्ने प्रयास गरे।
कालु हमालको यात्रा एउटा सरल प्रश्नबाट सुरु भएको देखिन्छ – बजारले नलिएको केरालाई के गर्ने ? त्यसको उत्तर उनले आफ्नै खेतमा खोजे। आज त्यही उत्तर ‘BANANAS Restaurant’ का विभिन्न परिकारमा भेटिन्छ।
कृषि गरेर पनि नयाँ सोचका साथ व्यवसाय गर्न सकिन्छ, किसानले आफ्नो उत्पादनको मूल्य आफैँ सिर्जना गर्न सक्छ र खेतलाई पर्यटनसँग जोडेर आम्दानीको अर्को बाटो खोल्न सकिन्छ भन्ने उदाहरण बनेको छ – टिकापुरका किसान कालु हमालको यो फरक कृषि यात्रा।