‘बादरले नछुने बाली’ भनेर चर्चा हुन थालेको म्याकाडामिया वास्तवमा कस्तो बाली हो? नेपालमा कहाँ र कसरी लगाउन सकिन्छ? हावापानी, माटो, जात, बिरुवा, रोप्ने समय, उत्पादन, बजार र चुनौतीसम्मको जानकारी

नेपालका पहाडी गाउँमा पछिल्लो समय नयाँ–नयाँ फलफूल तथा काष्ठफल बालीप्रति किसानको आकर्षण बढ्दै गएको छ। परम्परागत रूपमा मकै, कोदो, गहुँ वा अन्य बाली लगाइँदै आएका जमिनमा अब लामो समयसम्म आम्दानी दिने बहुवर्षीय बाली लगाउने सोच पनि बढेको छ। यही क्रममा पछिल्ला वर्षमा म्याकाडामिया पनि किसानको चासोमा पर्न थालेको छ। कतिपय ठाउँमा यसलाई ‘बादरले नछुने बाली’ भनेर प्रचार गरिएको पाइन्छ। तर म्याकाडामियालाई केवल बादरले नखाने भएकाले मात्र राम्रो बाली ठान्नु पर्याप्त हुँदैन। यसको वास्तविक सम्भावना भने उच्च मूल्यको नट उत्पादन गर्ने र लामो समयसम्म आम्दानी लिन सकिने बहुवर्षीय बालीका रूपमा छ।

म्याकाडामिया सामान्य फलफूलभन्दा केही फरक हुन्छ। रूखमा फल लागे पनि हामीले खाने मुख्य भाग फलको गुदी होइन, कडा खोलभित्र रहेको नट अर्थात् खानेयोग्य गेडा हो। यसको स्वाद, बनोट र पौष्टिक गुणका कारण म्याकाडामिया विश्व बजारमा महँगा तथा प्रिमियम नटमध्ये चिनिन्छ। यही कारण नेपालमा पनि उपयुक्त हावापानी भएका पहाडी क्षेत्रमा यसको व्यावसायिक खेती विस्तार गर्न सकिने सम्भावना खोजिँदै आएको हो।

नेपाल सरकारको पहाडी क्षेत्र काष्ठफल तथा फलफूल विकास आयोजना (NAFHA) ले समेत म्याकाडामियालाई प्राथमिकतामा राखेर यसको बगैँचा विस्तार तथा मूल्य शृंखला विकासतर्फ काम गरिरहेको छ। यसले नेपालमा म्याकाडामिया खेतीलाई केवल व्यक्तिगत किसानको प्रयोग मात्र नभई भविष्यमा व्यावसायिक काष्ठफल उत्पादनका रूपमा विकास गर्न खोजिएको देखाउँछ।

नेपालका सबै ठाउँमा म्याकाडामिया हुँदैन

म्याकाडामिया लगाउने सोच बनाएका किसानले सबैभन्दा पहिले आफ्नो खेतको हावापानी हेर्नुपर्छ। बिरुवा महँगो छ, बगैँचा लामो समयसम्म रहन्छ र राम्रो उत्पादनका लागि धेरै वर्ष लाग्ने भएकाले ‘अरूले लगाएका छन्, म पनि लगाउँछु’ भनेर मात्र बगैँचा सुरु गर्नु उचित हुँदैन।

नेपालका लागि म्याकाडामिया विशेषगरी न्यानो मध्यपहाडी क्षेत्रमा सम्भावनायुक्त देखिन्छ। NAFHA को प्राविधिक पुस्तिकाअनुसार समुद्री सतहदेखि करिब ५०० देखि १,००० मिटर आसपासको उचाइ उपयुक्त मानिन्छ भने अनुकूल अवस्था भए करिब १,३०० मिटरसम्म पनि खेती गर्न सकिने उल्लेख छ। तर उचाइ मात्र हेरेर निर्णय गर्नु हुँदैन। एउटै उचाइमा पनि एउटा ठाउँ न्यानो हुन सक्छ भने अर्को ठाउँमा हिउँदमा कडा चिसो र तुषारो पर्न सक्छ।

म्याकाडामियालाई अत्यधिक चिसो मन पर्दैन। विशेषगरी कलिला बिरुवा तुषारोप्रति संवेदनशील हुन्छन्। त्यसैले हिउँदमा बारम्बार तुषारो पर्ने, अत्यधिक चिसो हुने वा हावा धेरै चल्ने ठाउँमा बगैँचा लगाउँदा जोखिम बढ्छ। घाम राम्रो लाग्ने, न्यानो, हावाबाट केही सुरक्षित र पानीको राम्रो व्यवस्था भएको जमिन रोज्नु राम्रो हुन्छ।

त्यसैगरी धेरै गर्मी हुने ठाउँ पनि उपयुक्त हुँदैन। लामो समयसम्म अत्यधिक तापक्रम बढ्दा र माटोमा चिस्यानको कमी हुँदा बोटको वृद्धि र फल विकासमा असर पर्न सक्छ। त्यसैले नेपालको सन्दर्भमा न धेरै चिसो, न धेरै तातो—मध्यम तथा न्यानो हावापानी भएको क्षेत्र म्याकाडामियाका लागि बढी उपयुक्त हुन्छ।

पानी चाहिन्छ, तर पानी जमेको जमिनमा होइन

म्याकाडामियालाई पानी चाहिँदैन भन्ने बुझाइ गलत हो। राम्रो उत्पादन लिन नियमित चिस्यान आवश्यक हुन्छ। नेपालमा वर्षायाममा पर्याप्त पानी परे पनि हिउँदमा लामो समयसम्म पानी नपर्ने भएकाले व्यावसायिक बगैँचामा सिँचाइको व्यवस्था हुनु निकै उपयोगी हुन्छ।

अर्कोतर्फ पानी जमिरहने खेत म्याकाडामियाका लागि राम्रो मानिँदैन। धेरै चिस्यान र पानी जम्ने अवस्थाले जरामा समस्या ल्याउन सक्छ। त्यसैले बगैँचा बनाउँदा पानी सहजै निकास हुने जमिन रोज्नुपर्छ। खेतमा पानी जम्ने अवस्था छ भने बिरुवा रोप्नुअघि नै निकासको व्यवस्था गर्नुपर्छ।

सकेसम्म म्याकाडामिया बगैँचामा थोपा सिँचाइको व्यवस्था गर्न सकियो भने अझ राम्रो हुन्छ। विशेषगरी बोट सानो हुँदा र फूल तथा फल विकास हुने समयमा पानीको अभाव हुन नदिन किसानले ध्यान दिनुपर्छ।

माटो कस्तो हुनुपर्छ?

म्याकाडामियाका लागि गहिरो, उर्वर र पानी नजम्ने माटो राम्रो हुन्छ। हल्का तथा बलौटे दोमट प्रकृतिको माटो, पर्याप्त जैविक पदार्थ भएको र जराले सजिलै फैलिन सक्ने जमिन उपयुक्त हुन्छ। माटो धेरै कडा छ वा पानी निकास हुँदैन भने त्यस्तो ठाउँमा बगैँचा लगाउँदा पछि समस्या आउन सक्छ।

माटोको अम्लीयता पनि महत्त्वपूर्ण हुन्छ। NAFHA को प्राविधिक सिफारिसअनुसार करिब ५.५ देखि ६.५ pH भएको माटो उपयुक्त मानिन्छ। त्यसैले व्यावसायिक बगैँचा लगाउनुअघि माटो परीक्षण गराउन सकियो भने किसानलाई धेरै फाइदा हुन्छ। माटोमा कुन तत्वको कमी छ भन्ने थाहा भएपछि त्यसअनुसार मलखाद व्यवस्थापन गर्न सकिन्छ।

कुन जात लगाउने ?

म्याकाडामियामा जात छनोटलाई सामान्य रूपमा लिनु हुँदैन। सबै जात एउटै हावापानी र ठाउँमा समान रूपमा राम्रो हुँदैनन्। नेपालका लागि विभिन्न व्यावसायिक जात तथा चयनहरू प्रयोगमा ल्याउने सम्भावना छ। Keauhou, Kakea, Ikaika, Keaau, Kau, Mauka र Makai लगायतका जातहरू म्याकाडामियाका प्रमुख व्यावसायिक जात/चयनमा पर्छन्।

तर किसानले नाम सुनेकै भरमा कुनै एउटा जात मात्र किनेर ठूलो बगैँचा लगाउनु ठीक हुँदैन। आफ्नो ठाउँको उचाइ, तापक्रम, तुषारो, हावा, माटो र उपलब्ध बिरुवाको गुणस्तर हेरेर कृषि प्राविधिकको सल्लाहमा जात छनोट गर्नु राम्रो हुन्छ।

म्याकाडामियामा परागसेचन पनि महत्त्वपूर्ण हुने भएकाले एउटै जातका बिरुवा मात्र लगाउनुभन्दा परागसेचनमा एकअर्कालाई सहयोग गर्ने जातहरूको संयोजन मिलाएर बगैँचा बनाउनु उपयोगी हुन्छ। फूल फुल्ने समयमा मौरीको गतिविधिले पनि परागसेचनमा सहयोग पुर्‍याउँछ।

बीउको बिरुवा कि कलमी ?

व्यावसायिक खेती गर्ने हो भने कलमी बिरुवालाई प्राथमिकता दिनु राम्रो हुन्छ। बीउबाट हुर्काइएको बिरुवामा माउबोटको गुण जस्ताको तस्तै नआउन सक्छ। एउटै बगैँचाका बोटमध्ये कुनै ठूलो, कुनै सानो, कुनै चाँडो फल्ने र कुनै ढिलो फल्ने हुन सक्छ।

कलमी बिरुवामा भने रोजिएको माउबोटका गुण कायम राख्न सकिन्छ र बीजु बिरुवाभन्दा चाँडो उत्पादनमा आउने सम्भावना हुन्छ। त्यसैले किसानले बजारमा सस्तो भनेर जहाँबाट पायो त्यहीँबाट बिरुवा किन्नेभन्दा जात खुलेको, स्वस्थ र प्रमाणित नर्सरीको कलमी बिरुवा रोज्नु राम्रो हुन्छ।

बिरुवा किन्दा जातको नाम, कलमी गरिएको हो कि होइन, बिरुवा स्वस्थ छ कि छैन र बिरुवा उत्पादन गर्ने नर्सरी विश्वसनीय छ कि छैन भन्ने कुरा बुझ्नुपर्छ। आज गलत बिरुवा किनेर रोपियो भने त्यसको असर केही महिनामा होइन, वर्षौँपछि मात्र देखिन सक्छ।

कहिले रोप्ने ?

नेपालमा म्याकाडामियाको बिरुवा रोप्ने उपयुक्त समय स्थानीय हावापानीअनुसार केही फरक हुन सक्छ। सामान्यतया मनसुन सुरु भएपछि माटोमा पर्याप्त चिस्यान भएको समयमा बिरुवा रोप्न सकिन्छ। तर लगातार पानी परेर खाडलमै पानी जमिरहेको अवस्थामा रोप्नु हुँदैन।

बिरुवा रोप्नुअघि खाडल तयार गर्ने, आवश्यक जैविक मल मिसाउने, निकासको व्यवस्था मिलाउने र बिरुवा रोपेपछि आवश्यक सिँचाइ गर्ने तयारी पूरा गर्नुपर्छ।

अर्थात् बिरुवा हातमा आएपछि खेत खोज्ने होइन, खेत तयार गरेर मात्र बिरुवा ल्याउने बानी बसाल्नु राम्रो हुन्छ।

कति दूरीमा रोप्ने ?

म्याकाडामियाको बोट समयसँगै ठूलो हुँदै जाने भएकाले सुरुमै पर्याप्त दूरी कायम गर्नुपर्छ। सामान्यतया बीजु बिरुवाका लागि करिब ८–१० मिटर र कलमी बिरुवाका लागि करिब ५–६ मिटरको दूरी प्रयोग गर्न सकिन्छ। तर अन्तिम दूरी जात, बोटको फैलावट र बगैँचा व्यवस्थापनअनुसार कृषि प्राविधिकसँग सल्लाह गरेर तय गर्नु राम्रो हुन्छ।

धेरै नजिक रोप्दा केही वर्षपछि बोटका हाँगा आपसमा ठोक्किन थाल्छन्, घाम कम पुग्छ र बगैँचाभित्र हावा राम्रोसँग नचल्न सक्छ। त्यसले रोगको जोखिम बढाउन सक्छ। त्यसैले आज बिरुवा सानो छ भनेर नजिक–नजिक रोप्नु हुँदैन; भोलि ठूलो हुने बोटलाई अहिले नै सोचेर दूरी मिलाउनुपर्छ।

हावाहुरीबाट पनि जोगाउनुपर्छ

म्याकाडामिया बलियो रूख बनेपछि पनि अत्यधिक हावाबाट पूर्ण रूपमा सुरक्षित हुँदैन। हावाले हाँगा भाँच्न सक्छ र कलिला बोट ढल्न पनि सक्छन्। त्यसैले हावा धेरै चल्ने ठाउँमा बगैँचाको वरिपरि उपयुक्त हावा छेक्ने रूख लगाउनु राम्रो हुन्छ।

विशेषगरी खुला डाँडाको टुप्पोभन्दा केही सुरक्षित, न्यानो र हावाको सीधा प्रहार कम हुने जमिन म्याकाडामियाका लागि राम्रो हुन सक्छ।

बोट हुर्काउन सुरुबाटै ध्यान दिनुपर्छ

म्याकाडामिया रोपेपछि केही वर्षसम्म किसानले बोटको आकार राम्रो बनाउन ध्यान दिनुपर्छ। अनावश्यक हाँगा हटाउने, कलमी जोडभन्दा तलबाट निस्किएका पालुवा हटाउने र बोटलाई बलियो संरचनामा हुर्काउने काम गर्नुपर्छ।

बोटलाई धेरै काँटछाँट गरेर कमजोर बनाउने होइन, मुख्य काण्ड बलियो हुने र हाँगा चारैतिर सन्तुलित रूपमा फैलिने गरी व्यवस्थापन गर्नुपर्छ। बोट ठूलो भएपछि काँटछाँट गर्नुभन्दा सुरुका वर्षमै सही आकार दिन सजिलो हुन्छ।

उत्पादन आउन समय लाग्छ

म्याकाडामिया खेतीमा किसानले सबैभन्दा बढी धैर्य गर्नुपर्ने कुरा यही हो। यो आज बिरुवा रोपेर अर्को वर्षदेखि ठूलो आम्दानी लिन सकिने बाली होइन।

कलमी बिरुवाबाट केही वर्षमै फल लाग्न सुरु हुन सक्छ। NAFHA को प्राविधिक सामग्रीअनुसार कलमी बिरुवाबाट चौथो वर्षतिर उत्पादन सुरु हुने सम्भावना देखाइएको छ। तर बोट पूर्ण उत्पादन क्षमतामा पुग्न अझ धेरै वर्ष लाग्छ। बीजु बिरुवामा उत्पादन सुरु हुन अझ ढिला हुन्छ।

त्यसैले म्याकाडामिया छिटो आम्दानीका लागि भन्दा दीर्घकालीन कृषि लगानीका लागि उपयुक्त बाली हो। किसानले सुरुका वर्षमा बगैँचा हुर्काउँदै गर्दा बीचमा अन्य उपयुक्त अन्तरबालीबाट आम्दानी लिन सकिने सम्भावना पनि हेर्न सक्छन्।

रोग–कीराको समस्या पनि आउन सक्छ

म्याकाडामियालाई रोग र कीराले केही गर्दैन भन्ने सोच पनि गलत हो। विशेषगरी पानी जम्ने ठाउँमा जरासम्बन्धी रोगको जोखिम बढ्न सक्छ। एन्थ्राक्नोज, फूलमा लाग्ने रोग तथा अन्य फफूँदजन्य समस्या देखिन सक्छन्।

त्यसैगरी लोखर्के, मुसा तथा अन्य वन्यजन्तुले पनि नटमा क्षति पुर्‍याउन सक्छन्। त्यसैले ‘बादरले नछुने’ भन्ने कुरालाई ‘कुनै पनि जनावर वा कीराले नखाने’ भनेर बुझ्नु हुँदैन।

रोग–कीरा देखिएपछि जथाभावी विषादी प्रयोग गर्नुको सट्टा पहिले समस्या पहिचान गरेर नजिकको कृषि प्राविधिकसँग सल्लाह लिनु राम्रो हुन्छ। बगैँचा सफा राख्ने, पानी नजम्ने बनाउने, हावा र घाम राम्रो पुग्ने गरी बोट व्यवस्थापन गर्ने जस्ता उपायले पनि धेरै समस्या घटाउन सकिन्छ।

नट उत्पादन भएपछि अर्को काम सुरु हुन्छ

म्याकाडामियाको नट रूखबाट परिपक्व भएपछि आफैँ झर्ने गर्छ। झरेका नटलाई लामो समयसम्म जमिनमै छोडिराख्नु हुँदैन। नियमित रूपमा संकलन गरेर बाहिरी बोक्रा हटाउनुपर्छ।

यसपछि नट सुकाउने, ग्रेडिङ गर्ने, कडा खोल फुटाउने र खानेयोग्य केर्नल छुट्याउने काम हुन्छ। यही कारणले म्याकाडामिया खेतीलाई केवल ‘बिरुवा लगाउने काम’ भनेर बुझ्नु हुँदैन।

किसानले उत्पादन सुरु हुनुभन्दा अगाडि नै नट कहाँ सुकाउने, कहाँ प्रशोधन गर्ने र कसलाई बेच्ने भन्ने योजना बनाउनुपर्छ।

बजार नै सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण पक्ष

म्याकाडामियाको आकर्षण यसको मूल्यमा छ। तर बजारमा महँगो मूल्य देखिँदैमा किसानले त्यही मूल्य पाउँछ भन्ने हुँदैन।

किसानले उत्पादन गरेको कच्चा नटको मूल्य र प्रशोधन गरेर प्याकेज गरिएको खानेयोग्य केर्नलको मूल्य फरक हुन्छ। बीचमा संकलन, ढुवानी, सुकाउने, प्रशोधन, ग्रेडिङ, प्याकेजिङ र व्यापारीको खर्च जोडिन्छ।

त्यसैले ठूलो क्षेत्रफलमा बगैँचा लगाउनुअघि ‘मेरो नट कसले किन्छ?’ भन्ने प्रश्नको उत्तर खोज्नु अत्यन्त आवश्यक छ।

भविष्यमा नेपालमै म्याकाडामियाको उत्पादन बढ्दै गएमा नट प्रशोधन गर्ने उद्योग, प्याकेजिङ, मिठाई तथा बेकरी उद्योग र अन्य खाद्य उद्योगसँग यसको बजार जोडिन सक्छ। तर त्यो बजार निर्माण गर्न किसान, सहकारी, निजी क्षेत्र र सरकारी निकायबीच समन्वय आवश्यक हुन्छ।

किसानका लागि कस्तो अवसर ?

म्याकाडामिया खेतीको सबैभन्दा ठूलो अवसर भनेको कम क्षेत्रफलमा पनि दीर्घकालीन रूपमा उच्च मूल्यको उत्पादन लिन सक्ने सम्भावना हो। पहाडी क्षेत्रमा धेरै ठाउँमा ठूलो समथर जमिन उपलब्ध हुँदैन। त्यस्तो अवस्थामा उपयुक्त भिरालो तथा न्यानो जमिनमा बहुवर्षीय काष्ठफल बगैँचा विकास गर्न सकिन्छ।

तर यो बाली लगाउने किसानले केही वर्ष आम्दानी कम हुने अवस्था सहन सक्ने हुनुपर्छ। त्यसैले म्याकाडामियालाई एक्लै लगाएर तुरुन्तै सबै खर्च उठाउनेभन्दा दीर्घकालीन बगैँचा + सुरुवाती वर्षका अन्तरबाली + भविष्यको प्रशोधन र बजारलाई एउटै योजनामा राखेर खेती गर्नु बुद्धिमानी हुन्छ।

म्याकाडामिया नेपालका पहाडी किसानका लागि सम्भावना बोकेको नयाँ काष्ठफल बाली हो। यसको बजार मूल्य, बहुवर्षीय प्रकृति र प्रशोधनपछि बन्न सक्ने विभिन्न खाद्य उत्पादनका कारण भविष्यमा यसको व्यावसायिक सम्भावना बढ्न सक्छ।

तर यसको सफलता केवल महँगो नट भएकाले हुँदैन। सही हावापानी, सही जमिन, सही जात, गुणस्तरीय कलमी बिरुवा, पर्याप्त पानी, राम्रो निकास, परागसेचन, नियमित बगैँचा व्यवस्थापन र बजार—यी सबै कुरा मिल्नुपर्छ।

त्यसैले किसानले म्याकाडामिया लगाउने निर्णय गर्दा ‘बादरले खान्छ कि खाँदैन?’ भन्दा पहिले ‘मेरो जमिनको हावापानी मिल्छ कि मिल्दैन ? पानीको व्यवस्था छ कि छैन? गुणस्तरीय बिरुवा कहाँबाट ल्याउने? उत्पादन भएपछि कसलाई बेच्ने ?’ भन्ने प्रश्न गर्नुपर्छ।

यी आधारभूत कुरा मिलाउन सकियो भने म्याकाडामिया नेपालको मध्यपहाडी क्षेत्रमा आज रोपेर भोलिका पुस्तासम्म आम्दानी लिन सकिने दीर्घकालीन कृषि उद्यम बन्न सक्ने सम्भावना देखिन्छ।

किसानका लागि सन्देश: म्याकाडामिया हतारमा लगाउने बाली होइन। जग्गा परीक्षण गरौँ, माटो जाँचौँ, प्रमाणित कलमी बिरुवा रोजौँ, उपयुक्त जात मिलाऔँ र बजारको योजना बनाएर मात्र बगैँचा सुरु गरौँ। त्यसो गरेमा नयाँ बालीको आकर्षणलाई वास्तविक कृषि व्यवसायमा बदल्न सकिन्छ।