अमिलो स्वादको राजा निबुवा : गाउँघरको स्वाददेखि व्यावसायिक खेतीसम्म
ट्वाक्क अमिलो गोठालो घाँस–दाउरा गर्दै थाकेको बेला होस्, घरको आँगनमा चटक्क साधेर पिरो नुन–खुर्सानीसँग निबुवा चोपेर खाने कुरा होस् वा दही, चिनी र मसला मिसाएर अमिलो–मीठो स्वादमा रमाउने चलन नै किन नहोस्, निबुवा नेपाली जनजीवन र भान्सासँग जोडिएको पुरानो स्वाद हो। पाकेको निबुवा हातमा पर्दा त्यसको रसिलो अमिलोपनले जिब्रोमा स्वाद मात्र ल्याउँदैन, गाउँघरका ती पुराना दिनको सम्झना पनि गराउँछ। कसैले अचारका लागि राख्छन्, कसैले सर्वतमा निचोर्छन्, कसैले खानाको स्वाद बढाउन प्रयोग गर्छन् भने कतिपय ठाउँमा निबुवाको रसबाट लामो समयसम्म प्रयोग गर्न मिल्ने चुक अमिलो समेत तयार गरिन्छ। त्यसैले निबुवा एउटा सामान्य फल मात्र नभई नेपाली खानपान, स्थानीय परिकार र ग्रामीण जीवनशैलीसँग गाँसिएको बहुउपयोगी फल हो।
यही घरआँगनको परिचित निबुवालाई व्यावसायिक खेतीतर्फ जोड्न सके किसानका लागि आम्दानीको राम्रो स्रोत बन्न सक्छ। Citrus spp. अन्तर्गत पर्ने निबुवा न्यानोदेखि समशीतोष्ण हावापानीमा खेती गर्न सकिने फलफूल बाली हो। पर्याप्त घाम लाग्ने, पानी नजम्ने र राम्रो निकास भएको जमिन यसको खेतीका लागि उपयुक्त हुन्छ। गहिरो, मलिलो तथा जैविक पदार्थयुक्त माटोमा बोटको वृद्धि राम्रो हुने भएकाले बगैँचा स्थापना गर्नुअघि जमिनको अवस्था बुझेर उचित तयारी गर्नु महत्वपूर्ण हुन्छ। विशेषगरी पानी जमिरहने ठाउँमा निबुवाका जरामा समस्या आउन सक्ने भएकाले निकास व्यवस्थापनमा किसानले सुरुदेखि नै ध्यान दिनुपर्छ।
निबुवाको व्यावसायिक बगैँचा स्थापना गर्दा पहिलो प्राथमिकता गुणस्तरीय बिरुवा छनोटलाई दिनुपर्छ। स्वस्थ, रोगरहित र भरपर्दो स्रोतबाट प्राप्त कलमी बिरुवा प्रयोग गर्न सके बगैँचामा उत्पादनको गुणस्तर र एकरूपता कायम गर्न सहज हुन्छ। रोपाइँअघि आवश्यक आकारका खाडल तयार गरी त्यसमा राम्ररी पाकेको गोबर वा कम्पोस्ट मल र माटो मिसाएर बिरुवा रोप्ने व्यवस्था मिलाउनुपर्छ। बिरुवाको जात, बोटको फैलावट र खेती गरिएको स्थानअनुसार उपयुक्त दूरी कायम गर्नुपर्छ, किनकि अत्यधिक बाक्लो बगैँचामा हावा र प्रकाशको आवतजावत कम हुँदा रोग–कीराको समस्या बढ्न सक्छ।
बिरुवा रोपेर मात्र निबुवाखेती सकिँदैन। त्यसपछि सुरु हुन्छ बगैँचाको नियमित हेरचाह। बोटलाई आवश्यकताअनुसार सिँचाइ, प्राङ्गारिक तथा अन्य पोषक तत्त्वको व्यवस्थापन, गोडमेल र झारपात नियन्त्रण गर्नुपर्छ। लामो समय पानी नपरेको अवस्थामा सिँचाइ आवश्यक हुन्छ तर बोटको फेदमा पानी जम्ने अवस्था भने आउन दिनु हुँदैन। बोट बढ्दै जाँदा सुकेका, रोग लागेका, कमजोर तथा एकअर्कामा घर्षण हुने हाँगा हटाउँदै काँटछाँट गर्न सके बोटको आकार व्यवस्थित हुनुका साथै भित्रसम्म घाम र हावा पुग्न मद्दत गर्छ। राम्रो बगैँचा भन्नु केवल हरियाली भएको बगैँचा होइन, स्वस्थ बोट, सन्तुलित वृद्धि र राम्रो फल उत्पादन हुने व्यवस्थित बगैँचा हो।
फूल फुल्ने र फल लाग्ने समयमा निबुवाको बगैँचालाई अझ बढी निगरानी आवश्यक हुन्छ। नयाँ पालुवा, पात, हाँगा र फलमा देखिने असामान्य परिवर्तनलाई किसानले बेवास्ता गर्नु हुँदैन। सिट्रस बालीमा सिल्ला, लाही, पात खन्ने कीरा, स्केल कीरा तथा विभिन्न रोगको समस्या देखिन सक्छ। त्यसैले रोग–कीरा लागेर धेरै फैलिसकेपछि नियन्त्रण खोज्नुभन्दा नियमित रूपमा बोट निरीक्षण गर्ने, संक्रमित भाग हटाउने, बगैँचा सफा राख्ने, उचित दूरी कायम गर्ने र आवश्यकताअनुसार एकीकृत व्यवस्थापन विधि अपनाउनेतर्फ ध्यान दिनुपर्छ।
निबुवा उत्पादनमा टिपाइको समय र तरिकाले पनि गुणस्तरमा ठूलो फरक पार्छ। ताजा बजारमा पठाउने हो वा प्रशोधन गर्ने हो भन्ने आधारमा फलको उपयुक्त परिपक्वता निर्धारण गर्नुपर्छ। फलको आकार, रङ, रसको मात्रा र प्रयोगको उद्देश्यअनुसार टिप्ने समय फरक हुन सक्छ। फललाई हाँगाबाट तानेर वा झटारेर टिप्दा बोट र फल दुवैमा क्षति पुग्न सक्छ। त्यसैले सकेसम्म कैंची वा उपयुक्त फल टिप्ने औजार प्रयोग गरी सावधानीपूर्वक संकलन गर्नु राम्रो हुन्छ। टिपिसकेपछि चोट लागेका, रोगी तथा बिग्रिएका फल छुट्याएर स्वस्थ फललाई आकार र गुणस्तरअनुसार वर्गीकरण गर्न सके बजारमा राम्रो मूल्य पाउने सम्भावना बढ्छ।
निबुवाको अर्को महत्वपूर्ण पक्ष यसको प्रशोधन सम्भावना हो। सबै फल ताजा रूपमा मात्र बिक्री गर्नुपर्छ भन्ने छैन। गुणस्तरीय तर ताजा बजारमा तत्काल बिक्री गर्न नसकिएका फललाई प्रशोधन गरेर पनि मूल्य बढाउन सकिन्छ। निबुवाबाट अचार, चटनी, जुस, सर्वत, स्क्वास, सिरप तथा विभिन्न खाद्य परिकार बनाउन सकिन्छ। नेपाली गाउँघरमा पुस्तौँदेखि चलिआएको चुक अमिलो बनाउने परम्परालाई पनि व्यवस्थित प्रशोधन, स्वच्छता, प्याकेजिङ र बजार व्यवस्थापनसँग जोड्न सके स्थानीय उत्पादनलाई व्यावसायिक उत्पादनका रूपमा अघि बढाउन सकिन्छ। यसरी किसानको बारीमा फलेको निबुवा केवल ताजा फलका रूपमा बजार पुग्ने होइन, बोतलमा प्याक भएर नयाँ मूल्यसहित उपभोक्ताको भान्सासम्म पुग्न सक्छ।
निबुवाको माग घरायसी भान्सादेखि होटल, रेस्टुरेन्ट तथा खाद्य प्रशोधनसम्म रहेको छ। यसको अमिलो स्वादले सामान्य खानालाई समेत फरक स्वाद दिन्छ। यही कारण किसानले उत्पादन मात्र बढाउने सोचभन्दा पनि बजारको माग, टिपाइपछिको व्यवस्थापन र मूल्य अभिवृद्धिलाई सँगसँगै अघि बढाउन आवश्यक छ। स्थानीयस्तरमै अचार, चुक अमिलो, सर्वत वा अन्य उत्पादन तयार गरी आकर्षक र सुरक्षित प्याकेजिङका साथ बजारमा लैजान सके एउटै बगैँचाबाट आम्दानीका थप बाटा खोल्न सकिन्छ।