कुशे औँसीमा मात्रै सम्झिने कुशको यस्तो छ ठूलो महत्व, आयुर्वेदिक प्रयोगदेखि खेती र आम्दानीसम्म जान्नैपर्ने कुरा
नेपालका गाउँघर, खेतबारी, नदी किनार तथा खुला र सुख्खा क्षेत्रमा देखिने कुशलाई धेरैले सामान्य घाँसका रूपमा चिन्ने गर्छन्, तर यसको महत्व भने सामान्य घाँसभन्दा निकै फराकिलो छ। धार्मिक तथा सांस्कृतिक परम्परामा विशेष स्थान बनाएको कुश आयुर्वेदिक तथा परम्परागत प्रयोगका दृष्टिले समेत चासोको वनस्पति हो। यसको वैज्ञानिक नाम Desmostachya bipinnata हो र यो घाँस परिवारमा पर्ने बहुवर्षीय वनस्पति हो। लामो, साँघुरो र केही कडा पात तथा जमिनमुनि फैलिने बलियो जराका कारण कुश सुख्खा, बलौटे तथा कम उर्वर जमिनमा समेत हुर्किन सक्छ।
हिन्दू धार्मिक परम्परामा कुशलाई पवित्र वनस्पतिका रूपमा लिइन्छ। पूजा, श्राद्ध, तर्पण, संकल्प तथा विभिन्न धार्मिक संस्कारमा यसको प्रयोग हुँदै आएको छ। विशेषगरी पितृकार्य तथा श्राद्धमा कुशको प्रयोग महत्वपूर्ण मानिन्छ भने कुशे औँसीका दिन पनि यसको विशेष धार्मिक महत्व रहन्छ। यही कारण धार्मिक सामग्रीको बजारमा कुशको छुट्टै माग देखिन्छ र वर्षका निश्चित धार्मिक अवसरमा यसको आवश्यकता अझ बढ्ने गर्छ।
कुशको महत्व धार्मिक प्रयोगमा मात्र सीमित छैन। आयुर्वेद तथा लोकपरम्परामा यसको जरालाई विशेष महत्व दिइएको पाइन्छ। विभिन्न आयुर्वेदिक ग्रन्थ तथा परम्परागत प्रयोगमा कुशको जरालाई शरीरमा शीतलता प्रदान गर्ने, पिसाबसम्बन्धी समस्या तथा केही अन्य अवस्थाका लागि प्रयोग गरिने औषधीय वनस्पतिका रूपमा उल्लेख गरिएको पाइन्छ। कतिपय परम्परागत उपचार पद्धतिमा यसको जराबाट तयार गरिएका विभिन्न रूप प्रयोग गर्ने चलनसमेत रहेको उल्लेख हुन्छ। यद्यपि यस्तो प्रयोग रोगको आधुनिक उपचारको विकल्प होइन र घरमै आफैंले औषधि बनाएर सेवन गर्नु सुरक्षित मानिँदैन। आयुर्वेदिक औषधिका रूपमा प्रयोग गर्नुपरेमा योग्य आयुर्वेद चिकित्सक वा स्वास्थ्यकर्मीको सल्लाह र स्वीकृत औषधीय तयारीलाई आधार मान्नुपर्छ।
कुशको अर्को महत्वपूर्ण विशेषता यसको प्राकृतिक अनुकूलन क्षमता हो। अन्य धेरै वनस्पति राम्रोसँग नहुर्कने सुख्खा तथा बलौटे जमिनमा समेत यो हुर्किन सक्ने भएकाले उपयोगविहीन वा कम उत्पादन दिने केही जमिनलाई यसको उत्पादनमा प्रयोग गर्ने सम्भावना खोज्न सकिन्छ। यसको बलियो जराले माटोलाई समातेर राख्न सहयोग गर्ने भएकाले उपयुक्त स्थानमा कुशले माटो कटान कम गर्न र जमिनको सतहमा वनस्पतिको आवरण कायम राख्न पनि भूमिका खेल्न सक्छ।
यही विशेषताका कारण कुशलाई किसानको आम्दानीसँग जोडेर हेर्ने सम्भावना पनि छ। किसानले यसलाई कच्चा रूपमा मात्र बेच्नुको सट्टा सफा गर्ने, सुकाउने, वर्गीकरण गर्ने र धार्मिक प्रयोजनअनुसार साना प्याकेट वा गुच्छामा तयार पारेर बिक्री गर्न सक्छन्। पूजा सामग्री पसल, धार्मिक सामग्रीका विक्रेता तथा स्थानीय बजारलाई लक्षित गरेर तयार गरिएको सफा र आकर्षक उत्पादनले सामान्य कच्चा कुशभन्दा थप मूल्य पाउन सक्ने सम्भावना हुन्छ। विशेषगरी कुशे औँसी, श्राद्ध तथा अन्य धार्मिक अवसरलाई लक्षित गरेर बजार व्यवस्थापन गर्न सकिन्छ।
कुशका सुकाइएका डाँठ तथा पातलाई स्थानीय सीप र बजारको मागअनुसार आसन, चटाई तथा केही हस्तकलाका सामग्री बनाउन प्रयोग गर्ने सम्भावना पनि खोज्न सकिन्छ। यसका लागि कुशको गुणस्तर, टिकाउपन र स्थानीय बजारको माग परीक्षण गर्न आवश्यक हुन्छ। किसान एक्लैले भन्दा समूह वा सहकारीमार्फत कुश उत्पादन, संकलन, प्रशोधन र प्याकेजिङ गरे लागत व्यवस्थापन तथा बजारसम्म पहुँच बनाउन अझ सहज हुन सक्छ।
कुशको व्यावसायिक सम्भावना विकास गर्न भने खेती सुरु गर्नु मात्र पर्याप्त हुँदैन। कहाँ माग बढी छ, कति मूल्यमा बिक्री हुन्छ, उत्पादन र संकलनमा कति खर्च लाग्छ तथा कुन रूपमा बजारमा लैजाँदा बढी मूल्य प्राप्त हुन्छ भन्ने विषय पहिले बुझ्न आवश्यक हुन्छ। स्थानीय पूजा सामग्री पसल तथा व्यापारीसँग बजारको माग बुझेर सानो क्षेत्रफलबाट परीक्षण सुरु गर्ने र मागअनुसार उत्पादन विस्तार गर्ने तरिका किसानका लागि व्यवहारिक हुन सक्छ।
यसरी हेर्दा कुश केवल धार्मिक कर्मकाण्डमा प्रयोग हुने एउटा घाँस मात्र होइन। धार्मिक संस्कारमा निरन्तर आवश्यकता पर्ने, परम्परागत आयुर्वेदिक प्रयोगमा समेत उल्लेख भएको, सुख्खा तथा कम उर्वर जमिनमा हुर्किन सक्ने र उचित प्रशोधन तथा प्याकेजिङमार्फत मूल्य अभिवृद्धि गर्न सकिने वनस्पति हो। यसको व्यवस्थित संरक्षण, उत्पादन र बजार व्यवस्थापन गर्न सके किसानले धार्मिक सामग्रीको बजारसँग जोडेर अतिरिक्त आम्दानी लिन सक्ने सम्भावना छ भने स्थानीय स्तरमा हस्तकला र अन्य मूल्य अभिवृद्धिका गतिविधिसमेत विकास गर्न सकिन्छ। तर प्राकृतिक स्रोतको जथाभावी संकलन नगरी संरक्षणमा ध्यान दिनु र व्यावसायिक उत्पादन अघि बढाउँदा स्थानीय कृषि तथा वन प्राविधिकसँग आवश्यक परामर्श गर्नु उत्तिकै महत्वपूर्ण हुन्छ।