विष लागेर छटपटाएको पशुलाई कसरी बचाउने ? सामान्य गल्तीले जान सक्छ पशुको ज्यान– जान्नैपर्ने प्राथमिक उपचारको पूर्ण जानकारी।

पशुलाई विष लाग्दा के गर्ने ? (लक्षण, घरेलु उपचार र सावधानी)

नेपालको तराईदेखि हिमालसम्म पशुलाई चराउँदा वा घाँस काट्दा कहिलेकाहीँ जानी–नजानी विषालु घाँस पर्न जान्छ। यसले गर्दा पशु बिरामी पर्ने वा मर्ने सम्भावना हुन्छ।

पशुले विषालु घाँस किन खान्छन् ?
१. भोको पशुले हतारमा चर्दा वा नयाँ ठाउँमा चर्दा।
२. कलिलो वा राम्रो घाँससँग विषालु बोट मिसिएर आउँदा।
३. सुख्खायाममा हरियो देख्नासाथ लोभिएर खाँदा।
४. साना पाठापाठीलाई घाँसको पहिचान नहुँदा।

विष लाग्दा देखिने साझा लक्षणहरू

कुनै पनि विष लाग्दा प्रायः यस्ता लक्षण देखिन्छन्:

• मुखबाट अत्यधिक र्‍याल (फिँज) काढ्ने।

• पेट फुल्ने वा दुख्ने (पशुले पेटमा लात हान्ने)।

• काम्ने, लड्ने, छटपटाउने।

• सास फेर्न गाह्रो हुने र हिँड्न नसक्ने।

तुरुन्तै गर्न सकिने घरेलु प्राथमिक उपचार (First Aid)

(डाक्टर वा प्राविधिक नआउन्जेल पशुलाई बचाउन यी उपाय अपनाउनुहोस्)

१. कोइलाको धुलो: काठको कोइलालाई मसिनो धुलो बनाएर पानीमा घोली खुवाउँदा यसले पेटको विष सोस्छ र रगतमा फैलिन दिँदैन। (यो धेरैजसो विषमा काम लाग्छ)।
२. कालो चिया: चिनी नहालेको कडा कालो चिया (Black Tea) पकाएर चिसो बनाई खुवाउँदा, यसमा हुने ‘ट्यानिक एसिड’ ले वनस्पतिबाट लाग्ने विष काट्न मद्दत गर्छ।
३. सख्खर पानी: अंगेरा वा अन्य लेकाली विष लागेमा प्रशस्त सख्खर (भेली) पानी खुवाउनुपर्छ।

विषको प्रकार अनुसार सही उपचार विधि

यहाँ गाउँघरमा धेरै देखिने ५ प्रकारका विष र तिनको सही उपचार छुट्याइएको छ। कृपया ध्यान दिएर पढ्नुहोला।

१. युरिया मल (Urea) खाएमा

खेतीपातीमा प्रयोग हुने युरिया मल पशुले झुक्किएर खाएमा वा युरिया हालेको पराल धेरै खाएमा यो विष लाग्छ।

• लक्षण: पशु काम्ने, पेट फुल्ने, छटपटाउने।

• उपचार:

  • अमिलो पानी खुवाउने: करिब १ देखि २ लिटर (पशुको आकार हेरी) चुक अमिलो, भिनेगर (Vinegar) वा कागती पानी खुवाउनुपर्छ। अमिलोले युरियाको विषलाई काट्छ।

  • प्रशस्त चिसो पानी पिउन दिने।

२. किटनाशक विषादी (Pesticides) खाएमा

बालीनालीमा छर्केको औषधि वा मुसा मार्ने औषधि खाएमा।

• लक्षण: मुखबाट धारा छुटे जस्तै र्‍याल आउने, आँखाको नानी सानो हुने, छेर्ने।

• उपचार:

  • यसमा अमिलो खुवाउनु हुँदैन।

  • एट्रोफिन (Atropine): पशु प्राविधिकको सहयोगमा ‘एट्रोफिन सल्फेट’ को सुई नसा वा मासुमा लगाउनुपर्छ।

  • कोइला पानी घोलेर खुवाउनु राम्रो हुन्छ।

३. कलिलो घाँस (नाईट्रेट र सायानाइड विष)

कलिलो मकै, गहुँ, जौ, वा कलिलो जुनेलो (Sorghum) र कास खाँदा।

• लक्षण: रगतको रङ गाढा वा चकलेट जस्तो हुनु, सास फेर्न गाह्रो भएर पशु एक्कासी लड्नु।

• उपचार:

  • यो विषले धेरै छिटो असर गर्ने हुँदा डाक्टर बोलाइहाल्नुपर्छ।

  • सोडियम थायोसल्फेट (Sodium Thiosulfate): यो औषधि नसामा दिनुपर्छ।

  • घरेलु उपचारमा सख्खर पानी खुवाउन सकिन्छ तर सुई नै बढी प्रभावकारी हुन्छ।

४. अंगेरा / लेकाली बोटबिरुवा

पहाडी भेगमा अंगेरा वा लेकाली घाँस खाँदा।

• लक्षण: वाकवाकी लाग्ने, बान्ता गर्ने (खासगरी बाख्राले), झोक्राउने।

• उपचार:

  • गुलियो पदार्थ: सख्खर (भेली) पानी वा ग्लुकोज प्रशस्त खुवाउने।

  • सिस्नु वा सिम्लीगान: गाउँघरमा सिस्नुको रस वा सिम्लीगानको पातको रस खुवाउँदा पनि निको भएको पाइन्छ।

  • बान्ता रोक्ने सुई (Anti-emetic) लगाउनुपर्छ।

५. उन्यु (Fern) को विष

लामो समयसम्म घाँसको अभावमा उन्यु खाँदा।

• लक्षण: पिसाबमा रगत देखिने, दुब्लाउँदै जाने, ज्वरो आउने।

• उपचार:

  • उन्युले शरीरको भिटामिन बि बिगार्ने हुनाले भिटामिन बि कम्प्लेक्स (Vitamin B Complex) को सुई वा गोली दिनुपर्छ।

  • पोसिलो दाना खुवाउनुपर्छ।

ध्यान दिनुपर्ने मुख्य कुराहरू

१. सुईको प्रयोग: माथि उल्लेखित सुईहरू (जस्तै: एट्रोफिन, सोडियम थायोसल्फेट, मिथाइलिन ब्लु) पशु स्वास्थ्य प्राविधिक (JTA/Vet) को सल्लाह र निगरानीमा मात्र प्रयोग गर्नुहोस्। मात्रा (Dose) नमिले पशु तत्काल मर्न सक्छ।
२. नजबरजस्ती नगर्ने: यदि पशु बेहोस छ वा निल्न सक्दैन भने मुखमा जबरजस्ती औषधि वा पानी कोच्नु हुँदैन, सर्किएर फोक्सोमा जान सक्छ।
३. अमिलोको प्रयोग: युरिया मल खाएकोमा मात्र अमिलो खुवाउनुस्, अन्य विषादीमा अमिलो नखुवाउनुस्।

पशुलाई विष लाग्दा नआत्तिनुहोस्। सुरुमा कोइला–पानी वा कालो चिया खुवाएर प्राथमिक उपचार गर्नुहोस् र जतिसक्दो चाँडो नजिकैको पशु सेवा केन्द्र वा प्राविधिकलाई खबर गर्नुहोस्।