हिमाली भेगको बहुमूल्य वरदान ‘कुट्की’: यसको पहिचान, परम्परागत आयुर्वेदिक प्रयोग र अचूक औषधीय फाइदाहरू

कुट्की

हिमाली क्षेत्रमा पाइने एक बहुमूल्य र बहुवर्षीय जडिबुटी हो, जसको वैज्ञानिक नाम Picrorhiza kurroa हो। यो वनस्पति विशेषगरी समुद्री सतहबाट २,७०० देखि ४,५०० मिटरसम्मको उच्च हिमाली भेगका चिस्यानयुक्त, पथरिलो, र चट्टानी कापामा सप्रिन्छ। यसको पातको किनारा करौँतीको धारझैँ काटिएको जस्तो हुन्छ भने जराको बोक्रा बाक्लो, चाउरिएको र पत्रपत्र परेको हुन्छ। यसको भित्री भाग नरम हुन्छ र फूलको रङ्ग फिक्का निलो प्याजी हुन्छ। जमिनको सतहमा फैलिने ५ देखि १० सेन्टिमिटर उचाइको यो झार वर्गको वनस्पति आयुर्वेदिक औषधि निर्माणमा उच्च प्राथमिकतामा पर्दछ।

यसको व्यावसायिक संकलनका लागि बिरुवा रोपिएको ३ देखि ४ वर्ष पुगेपछि जराहरूलाई निकालिन्छ। ती जरालाई पानीमा पखालेर घाममा सुकाइन्छ र हावा नपस्ने गरी बोरामा सुरक्षित राखिन्छ। औषधीय प्रयोगका लागि यसको आवश्यक मात्रालाई कुटेर कपडामा छानिन्छ। यो चूर्णलाई मह, तातो पानी वा दूधसँग सेवन गर्दा हृदय जलन, पाचनसम्बन्धी रोग, पित्त, उदरशूल, अजीर्ण, दिसा गोटा पर्ने, छालाको रोग, श्वाससम्बन्धी समस्या, कृमी, कुष्ठरोग र रक्तविकारजस्ता समस्याहरूमा परम्परागत रूपमा प्रयोग गरिन्छ।

कुट्कीको प्रयोगले शरीरमा नयाँ ऊर्जा र रोग प्रतिरोधात्मक क्षमता बढाउन मद्दत गर्ने विश्वास गरिन्छ। दिसा नखुल्ने समस्यामा यसको चूर्णलाई महसँग मिलाएर सेवन गर्ने गरिन्छ। परम्परागत रूपमा सर्प वा बिच्छीले टोकेको ठाउँमा यसको लेप लगाउँदा समेत फाइदा पुग्ने मानिन्छ। नेपालको कर्णाली लगायतका हिमाली क्षेत्रबाट यसको व्यापार हुँदै आएको छ। बजारमा माग रहेको यसको सुख्खा जरा र डाँठको बजार मूल्य रहेको छ, जसले गर्दा यो आर्थिक रूपमा लाभदायक वनस्पति मानिन्छ।

यो जानकारी परम्परागत आयुर्वेदिक प्रयोग र मान्यतामा आधारित छ। कुट्की जस्ता जडीबुटीहरूको गुण र मात्रा व्यक्ति अनुसार फरक पर्न सक्ने भएकाले कुनै पनि जडीबुटीको सेवन गर्नुअघि अनिवार्य रूपमा आयुर्वेदिक स्वास्थ्यकर्मी वा सम्बन्धित चिकित्सकसँग परामर्श लिनु आवश्यक छ।