विदेशबाट नेपालमा ठूलो मात्रामा आउने महँगा फलफूलमध्ये चेरी पनि एक हो। आकर्षक रातो रंग, रसिलो स्वाद र मिठासका कारण चेरीको माग विशेषगरी होटल, रेस्टुरेन्ट, क्याफे, बेकरी तथा पेस्ट्री उद्योग

चेरी मुख्यतः चिसो हावापानी मन पराउने फल हो। नेपालमा यसको खेती सबै ठाउँमा सम्भव हुँदैन। जाडोमा पर्याप्त चिसो हुने, गर्मी धेरै नहुने र पानी नजम्ने जमिन भएका पहाडी क्षेत्र यसको परीक्षणका लागि बढी उपयुक्त हुन सक्छन्। विशेषगरी मध्यपहाड तथा केही चिसा उच्च पहाडी क्षेत्रमा उपयुक्त जात छनोट गरेर यसको खेती परीक्षण गर्न सकिन्छ। तर ठाउँअनुसार चिसोको मात्रा फरक हुने भएकाले एक ठाउँमा राम्रो भएको जात अर्को ठाउँमा पनि राम्रो हुन्छ भन्ने हुँदैन।

चेरीको वैज्ञानिक नाम Prunus avium हो र यो Rosaceae परिवारमा पर्छ। यसलाई सामान्यतया मीठो चेरीका रूपमा चिनिन्छ। यसको फल रातो, गाढा रातो वा केही जातमा पहेँलो–रातो रंगको हुन्छ। फल सानो भए पनि आकर्षक देखिने भएकाले बजारमा यसको छुट्टै मूल्य बन्न सक्छ।

चेरी खेतीका लागि कस्तो ठाउँ चाहिन्छ ?

चेरीलाई जाडोमा पर्याप्त चिसो चाहिन्छ। यसलाई सामान्य पहाडी फलफूलजस्तो जहाँसुकै लगाउन मिल्दैन। जाडो कम पर्ने ठाउँमा बिरुवा बढे पनि राम्रोसँग फूल नफुल्ने वा फल कम लाग्ने समस्या आउन सक्छ।

अर्कोतर्फ, फूल फुल्ने समयमा धेरै तुसारो, असिना वा लगातार वर्षा हुने ठाउँमा पनि उत्पादनमा असर पर्न सक्छ। त्यसैले जाडोमा पर्याप्त चिसो तर फूल फुल्ने समयमा अत्यधिक तुसारोको जोखिम कम भएको ठाउँ रोज्नु राम्रो हुन्छ।

यस हिसाबले नेपालका तराई क्षेत्रभन्दा चिसा मध्यपहाडी भूभागमा यसको सम्भावना बढी देखिन्छ। भित्री मधेसका केही चिसा स्थानमा पनि परीक्षण गर्न सकिन्छ। उच्च पहाडमा भने अत्यधिक चिसो र छोटो गर्मीका कारण फल पाक्न नसक्ने समस्या आउन सक्छ। त्यसैले उचाइभन्दा पनि स्थानीय हावापानी र चिसोको अवधि हेरेर ठाउँ छनोट गर्नुपर्छ।

कस्तो माटोमा लगाउने ?

चेरीलाई पानी जमिरहने माटो मन पर्दैन। पानी सजिलै निकास हुने दोमट वा बलौटे दोमट माटो राम्रो हुन्छ। जमिनमा पानी जम्ने समस्या छ भने जरामा रोग लाग्ने र बिरुवा कमजोर हुने सम्भावना हुन्छ।

माटो धेरै अम्लीय वा क्षारीय भएमा पनि समस्या आउन सक्छ। सामान्यतया करिब ६ देखि ७ pH भएको माटो उपयुक्त मानिन्छ। रोप्नुअघि माटो परीक्षण गरेर आवश्यक सुधार गर्नु राम्रो हुन्छ।

कुन जात लगाउने ?

चेरीका धेरै जात छन्। संसारमा Bing, Rainier, Lapins, Stella, Regina, Sweetheart, Skeena लगायतका जात प्रचलित छन्। तर यी सबै जात नेपालका सबै ठाउँमा राम्रो हुन्छन् भन्ने होइन।

किसानले बिरुवा किन्दा जातको नाम, बिरुवाको स्रोत र कुन हावापानीका लागि उपयुक्त हो भन्ने जानकारी लिनुपर्छ। केही जातलाई फल लाग्न अर्को मिल्ने जातको पराग आवश्यक पर्छ भने केही जात आफैंले पनि परागसेचन गर्न सक्छन्। त्यसैले व्यावसायिक बगैँचा लगाउँदा जात छनोटमा विशेष ध्यान दिनुपर्छ।

बीउबाट कि कलमी बिरुवा ?

व्यावसायिक खेतीका लागि बीउबाट उम्रिएको बिरुवाभन्दा राम्रो जातको कलमी वा ग्राफ्टेड बिरुवा लगाउनु राम्रो हुन्छ।

बीउबाट उम्रिएको बिरुवामा मातृबोटको गुण ठ्याक्कै नआउन सक्छ। फल सानो–ठूलो, स्वाद फरक र उत्पादनमा पनि असमानता आउन सक्छ। कलमी बिरुवामा भने छनोट गरिएको जातको गुण कायम रहने भएकाले व्यावसायिक बगैँचाका लागि बढी उपयुक्त हुन्छ।

बिरुवा किन्दा भरपर्दो तथा प्रमाणित नर्सरीबाट स्वस्थ र रोगरहित बिरुवा लिनुपर्छ।

कहिले रोप्ने ?

चेरीका बिरुवा सुप्त अवस्थामा रहेका बेला रोप्नु राम्रो हुन्छ। नेपालमा सामान्यतया जाडो सकिन लाग्दा वा वसन्त सुरु हुनुअघि रोप्ने व्यवस्था गर्न सकिन्छ। तर कुन जिल्लामा कुन समयमा रोप्ने भन्ने कुरा स्थानीय तापक्रम र तुसारोको अवस्थाअनुसार फरक हुन सक्छ।

रोप्नुअघि खेत राम्रोसँग तयार गरी पानी निकासको व्यवस्था गर्नुपर्छ।

खाडल र बिरुवाको दूरी

सामान्य अवस्थामा करिब ६० सेन्टिमिटर चौडा, गहिरो र लामो खाडल तयार गर्न सकिन्छ। खाडलमा राम्ररी पाकेको गोठेमल वा कम्पोस्ट मिसाएर बिरुवा रोप्न सकिन्छ।

बिरुवाबीचको दूरी भने जात र बिरुवाको रुटस्टकअनुसार फरक हुन्छ। सामान्य ठूलो बोट बनाउने प्रणालीमा करिब ५–६ मिटर दूरी राख्न सकिन्छ। साना रुटस्टक तथा आधुनिक बोट व्यवस्थापनमा कम दूरीमा पनि खेती गर्न सकिन्छ।

त्यसैले बिरुवा किन्दा नै कति दूरीमा रोप्ने भन्ने कुरा प्राविधिकसँग सोधेर दूरी तय गर्नु राम्रो हुन्छ।

मलखाद कसरी दिने ?

चेरीमा धेरै मल हालेर मात्र धेरै फल फल्दैन। बिरुवाको उमेर र माटोको अवस्थाअनुसार मल दिनुपर्छ।

रोप्दा राम्रोसँग पाकेको गोठेमल वा कम्पोस्ट प्रयोग गर्न सकिन्छ। त्यसपछि माटो परीक्षणका आधारमा आवश्यक नाइट्रोजन, फस्फोरस, पोटास तथा अन्य सूक्ष्म पोषक तत्त्व व्यवस्थापन गर्नुपर्छ।

विशेषगरी नाइट्रोजन धेरै हाल्दा बोटमा हाँगा र पात धेरै बढ्ने तर फल उत्पादनमा समस्या आउन सक्छ। त्यसैले माटो परीक्षण गरेर मलखाद व्यवस्थापन गर्नु सबैभन्दा राम्रो उपाय हो।

सिँचाइ कति चाहिन्छ ?

चेरीलाई नियमित चिस्यान चाहिन्छ तर जरामा पानी जम्नु हुँदैन। नयाँ बिरुवा लगाएको समयमा, फल लागेर बढ्ने समयमा र लामो समय पानी नपरेको अवस्थामा सिँचाइ आवश्यक हुन्छ।

ड्रिप सिँचाइ प्रयोग गर्न सके पानीको उचित व्यवस्थापन गर्न सकिन्छ। फल पाक्ने समयमा एकैपटक धेरै पानी दिँदा केही जातमा फल चर्किने समस्या आउन सक्छ। त्यसैले सिँचाइ नियमित र आवश्यकताअनुसार गर्नुपर्छ।

काँटछाँट किन गर्ने ?

चेरीको बोटलाई सुरुदेखि नै सही आकारमा हुर्काउनु महत्त्वपूर्ण हुन्छ। बोटभित्र घाम नपुग्ने, एकअर्कामा ठोक्किने, सुकेका तथा रोग लागेका हाँगा हटाउनुपर्छ।

काँटछाँट गर्दा बोटमा घाम राम्रोसँग पस्ने र हावा चल्ने वातावरण बनाउनुपर्छ। यसले फलको गुणस्तर सुधार गर्न र रोगको जोखिम घटाउन मद्दत गर्छ।

कहिले फूल र फल लाग्छ ?

चेरीमा सामान्यतया वसन्त ऋतुमा फूल फुल्छ। त्यसपछि फल लागेर क्रमशः आकार बढ्दै पाक्छ। तर नेपालमा फूल फुल्ने र फल पाक्ने समय जात र ठाउँअनुसार फरक हुनेछ।

फूल फुल्ने समयमा तुसारो परेमा फूल नष्ट हुन सक्छ। असिना वा लगातार वर्षाले पनि फलमा क्षति पुर्‍याउन सक्छ। त्यसैले बगैँचा स्थापना गर्दा मौसमको जोखिम पनि विचार गर्नुपर्छ।

कति वर्षपछि फल दिन्छ?

कलमी बिरुवा र राम्रो रुटस्टक प्रयोग गरिएको चेरीले सामान्यतया बीउबाट उम्रिएको बिरुवाभन्दा छिटो फल दिन सक्छ। केही आधुनिक जात तथा रुटस्टकमा २–३ वर्षपछि केही फल आउन सक्छ भने राम्रो व्यावसायिक उत्पादनका लागि अझ केही वर्ष कुर्नुपर्ने हुन्छ।

त्यसैले चेरीलाई तुरुन्तै आम्दानी दिने बालीका रूपमा होइन, केही वर्षपछि राम्रो मूल्य दिन सक्ने दीर्घकालीन फलफूल बालीका रूपमा हेर्नुपर्छ।

रोग र कीराको समस्या

चेरीमा रोग तथा कीराको समस्या पनि आउन सक्छ। विशेषगरी बढी चिस्यान हुने ठाउँमा विभिन्न ढुसीजन्य रोग, हाँगामा क्यान्कर, पातमा दाग तथा फल कुहिने समस्या देखिन सक्छ।

एफिडलगायतका रस चुस्ने कीरा तथा चराले पनि फलमा क्षति पुर्‍याउन सक्छन्।

यसबाट बच्न बगैँचा सफा राख्ने, पानी नजम्ने व्यवस्था गर्ने, रोग लागेको हाँगा हटाउने, आवश्यक काँटछाँट गर्ने र नियमित रूपमा बोटको निगरानी गर्ने गर्नुपर्छ।

रोग वा कीरा देखिएपछि आफैंले अनुमान गरेर विषादी प्रयोग गर्नु हुँदैन। समस्या पहिचान गरी कृषि प्राविधिकको सल्लाहमा मात्र दर्ता भएको विषादी र सिफारिस गरिएको मात्रामा प्रयोग गर्नुपर्छ।

फल कहिले टिप्ने ?

चेरीको फल जातअनुसार रातो वा गाढा रातो रंगमा पुगेपछि टिपिन्छ। बजारका लागि फलको रंग, आकार, मिठास र दृढता राम्रो हुनुपर्छ।

फल टिप्दा हातले जोडले तान्नु हुँदैन। सकेसम्म डाँठसहित सावधानीपूर्वक टिप्नुपर्छ। चोट लागेको फल छिटो बिग्रने भएकाले टिप्ने, राख्ने र बजार पठाउने समयमा विशेष सावधानी अपनाउनुपर्छ।

ताजा चेरी लामो समय राख्न कठिन हुने भएकाले टिपेपछि सकेसम्म छिटो बजार पुर्‍याउनु राम्रो हुन्छ।

चेरीको बजार कहाँ छ ?

चेरीको सबैभन्दा ठूलो सम्भावना उच्च मूल्यको ताजा फल बजारमा देखिन्छ। राम्रो गुणस्तरको फल होटल, रेस्टुरेन्ट, क्याफे, सुपरमार्केट तथा फलफूल पसलमा बिक्री गर्न सकिन्छ।

यसका साथै बेकरी र पेस्ट्रीमा चेरीको प्रयोग बढाउन सकिन्छ। केक, पेस्ट्री, आइसक्रिम, डेजर्ट, जाम, जेली, सिरप, जुस तथा अन्य मिठाई बनाउन पनि यसको प्रयोग हुन्छ।

यसकारण किसानले उत्पादन सुरु गर्नुअघि नै बजारको खोजी गर्नु राम्रो हुन्छ। नजिकका होटल, रेस्टुरेन्ट, बेकरी, सुपरमार्केट तथा फलफूल व्यापारीसँग सम्पर्क गरेर माग बुझ्न सके बिक्रीमा सहज हुन्छ।

किसानका लागि कस्तो सम्भावना ?

चेरीको मुख्य आकर्षण भनेकै सानो क्षेत्रफलबाट पनि उच्च मूल्यको फल उत्पादन गर्ने सम्भावना हो। तर यसको अर्थ थोरै जग्गामा चेरी लगाएपछि ठूलो आम्दानी निश्चित हुन्छ भन्ने होइन।

उपयुक्त हावापानी, सही जात, गुणस्तरीय बिरुवा, राम्रो व्यवस्थापन र बजारको सुनिश्चितता भएमा भने यो किसानका लागि राम्रो विकल्प बन्न सक्छ।

विशेषगरी चिसो पहाडी क्षेत्रमा परम्परागत फलफूलसँगै नयाँ उच्च मूल्यका फलफूल थप्न चाहने किसानले सानो क्षेत्रफलबाट परीक्षण सुरु गरेर उत्पादन र बजारको अनुभव लिएपछि विस्तार गर्न सक्छन्।

नेपालमा चेरी खेतीको सम्भावना खोज्नुको मुख्य कारण यसको आकर्षक बजार र आयातमा निर्भरता हो। अहिले नेपाली उपभोक्ताले बजारमा देख्ने चेरीको ठूलो हिस्सा विदेशबाट आउने भएकाले स्वदेशमै गुणस्तरीय उत्पादन गर्न सके आयात घटाउने अवसर बन्न सक्छ।

तर चेरीलाई नेपालका सबै ठाउँमा लगाउन मिल्ने फलका रूपमा बुझ्नु हुँदैन। पर्याप्त चिसो हुने, फूल फुल्ने समयमा तुसारोको जोखिम कम भएको र पानी निकास राम्रो भएको स्थान रोज्नु पहिलो आवश्यकता हो।

किसानले व्यावसायिक रूपमा बगैँचा लगाउनुअघि आफ्नो क्षेत्रको हावापानी, माटो, चिलिङ अवस्था र उपयुक्त जातबारे नजिकको कृषि ज्ञान केन्द्र, बागवानी विज्ञ वा कृषि प्राविधिकसँग सल्लाह गरेर मात्र खेती सुरु गर्नु उचित हुन्छ।

सही ठाउँ, सही जात र सही प्रविधि अपनाउन सके चेरी नेपालका चिसा पहाडमा किसानका लागि नयाँ र उच्च मूल्यको फलफूल व्यवसाय बन्न सक्ने सम्भावना बोकेको फल हो।