अम्बाजस्तै देखिने हरियो फल फिजुवा, नेपालका किसानका लागि नयाँ स्वादसँगै नयाँ बजार र आम्दानीको अवसर बन्न सक्ला ?

नेपालमा सम्भावना बोकेको एउटा फल हो—फिजुवा अर्थात् फेइजोआ (Feijoa)। यसको वैज्ञानिक नाम Acca sellowiana

नेपालमा भने फिजुवा अझै आम उपभोक्ताको नियमित फल बन्न सकेको छैन। यही अपरिचितपन नै भविष्यमा यसको सबैभन्दा ठूलो व्यावसायिक आकर्षण बन्न सक्छ। बजारमा सबै किसानले उत्पादन गरिरहेका परम्परागत फलभन्दा फरक उत्पादन गर्न चाहने किसानका लागि फिजुवा नयाँ तथा प्रिमियम फलफूलको विकल्प बन्न सक्छ। तर यसको व्यावसायिक विस्तारअघि नेपालका विभिन्न उचाइ, हावापानी र माटोअनुसार जात तथा व्यवस्थापन प्रविधिको स्थानीय परीक्षण भने आवश्यक हुन्छ।

कस्तो हुन्छ फिजुवा ?

फिजुवा सदाबहार प्रकृतिको सानो रूख वा ठूलो झाडीका रूपमा बढ्ने फलफूल हो। सामान्यतया करिब २ देखि ४ मिटरसम्म उचाइ लिन सक्छ। यसको पात माथिल्लो भागमा हरियो र तल्लो भागमा चाँदीजस्तो खैरो देखिन्छ। फूल निकै आकर्षक हुन्छन्—सेतो वा हल्का गुलाबी पत्रदल र बीचमा रातो/बैजनी रङका आकर्षक पुंकेसर देखिने भएकाले फलसँगै बगैँचाको शोभा बढाउने बिरुवाका रूपमा पनि यसको महत्त्व छ। अझ रोचक कुरा, यसको फूलका पत्रदलसमेत खान मिल्छन्।

फल बाहिरबाट हरियो र अण्डाकार वा केही गोलाकार हुन्छ। पाकेपछि यसको गुदी नरम, रसिलो र सुगन्धित हुन्छ। यसको स्वादलाई धेरैले अम्बा र नास्पातीको मिश्रित स्वादजस्तो अनुभव गर्छन्। यही विशिष्ट सुगन्ध र स्वाद फिजुवाको प्रमुख विशेषता हो।

नेपालमा कस्तो हावापानीमा खेती गर्न सकिन्छ ?

फिजुवा अत्यधिक गर्मी मन पराउने उष्ण फलभन्दा मध्यम तथा चिसो उपोष्ण/समशीतोष्ण वातावरणमा राम्रो सम्भावना भएको फल हो। उपलब्ध अध्ययनअनुसार यो राम्रो घाम लाग्ने, पानी नजम्ने र जैविक पदार्थयुक्त माटोमा राम्रो विकास गर्छ। सामान्यतया ६.०–६.५ वरिपरिको हल्का अम्लीय माटो उपयुक्त मानिन्छ।

यसले केही चिसो तथा हल्का तुसारो पनि सहन सक्छ। अध्ययनहरूमा वयस्क बिरुवाले करिब –४ डिग्री सेल्सियससम्मको तापक्रमबाट ठूलो क्षति नबेहोर्ने उल्लेख छ। फूल फुल्न र उत्पादन राम्रो हुन केही चिसो समय आवश्यक पर्ने देखिन्छ।

नेपालको सन्दर्भमा हेर्दा यसको सम्भावना मध्यपहाडी तथा उपयुक्त समशीतोष्ण क्षेत्रमा बढी खोज्न सकिन्छ। तर ‘यति नै उचाइमा मात्र हुन्छ’ भनेर निश्चित सीमा तोक्नु उपयुक्त हुँदैन। विश्वका केही क्षेत्रमा यो करिब ७००–१००० मिटर आसपासदेखि राम्रोसँग उत्पादन भएको छ भने कोलम्बियामा १,८००–२,७०० मिटरसम्म पनि अनुकूल भएको विवरण पाइन्छ। त्यसैले नेपालमा पनि तराईदेखि उच्च पहाडसम्म एउटै सिफारिस लागू गर्नेभन्दा स्थानीय हावापानीअनुसार परीक्षण गर्नु आवश्यक हुन्छ।

घाम र पानीको व्यवस्थापन कस्तो गर्ने ?

फिजुवालाई राम्रो घाम लाग्ने ठाउँ मन पर्छ। घाम कम पर्ने, सधैँ चिस्यान रहने वा पानी जमिरहने खेतमा यसको जरा कमजोर हुन सक्छ। त्यसैले बगैँचा स्थापना गर्दा निकास राम्रो भएको जमिन रोज्नुपर्छ।

वार्षिक वर्षा पर्याप्त भए पनि लामो समय पानी नपर्ने अवस्थामा सिँचाइ आवश्यक हुन्छ। विशेषगरी फूल लाग्ने, फलको आकार बढ्ने र फल विकास हुने समयमा माटोमा आवश्यक चिस्यान कायम राख्नु महत्त्वपूर्ण हुन्छ। अत्यधिक पानी जमाउनेभन्दा आवश्यकताअनुसार गहिरो सिँचाइ र जराको वरिपरि जैविक मल्च प्रयोग गर्नु राम्रो व्यवस्थापन हुन सक्छ।

कुन–कुन जात पाइन्छन् ?

फिजुवामा एउटै जात मात्र नभई विभिन्न व्यावसायिक जात उपलब्ध छन्। अन्तर्राष्ट्रिय रूपमा Unique, Apollo, Mammoth, Triumph, Coolidge, Nazemetz, Beechwood, Gemini, Kaiteri, Anatoki लगायतका जात तथा चयनहरू प्रयोग हुँदै आएका छन्। विभिन्न जातमा फलको आकार, स्वाद, पाक्ने समय, उत्पादन क्षमता, बिरुवाको वृद्धि र परागसेचनको आवश्यकतामा फरक हुन्छ।

उदाहरणका लागि Anatoki प्रारम्भिक सिजनमा पाक्ने जातका रूपमा उल्लेख गरिएको छ भने Gemini पनि प्रारम्भिक सिजनको जात हो। Kaiteri ठूलो फल र राम्रो उत्पादन दिने प्रारम्भिक जातका रूपमा वर्णन गरिएको छ।

तर नेपालमा कुन जात सबैभन्दा राम्रो हुन्छ भन्ने कुरा अहिले नै निश्चित गर्नुभन्दा विभिन्न जातलाई नेपालको फरक–फरक हावापानीमा परीक्षण गरेर छनोट गर्नु बढी वैज्ञानिक र सुरक्षित हुन्छ।

एउटै बिरुवा रोप्ने कि धेरै जात लगाउने ?

फिजुवा खेतीमा यो विषय निकै महत्त्वपूर्ण छ। सबै जात समान रूपमा स्वपरागसेचन गर्ने हुँदैनन्। केही जात आफैं फल दिन सक्छन् भने कतिपयमा अर्को उपयुक्त जातबाट परागसेचन हुँदा फल लाग्ने दर र उत्पादन बढ्न सक्छ। अध्ययनहरूले पनि फिजुवामा स्वपरागसेचन, आंशिक स्वफलनशीलता तथा परपरागसेचन आवश्यक पर्ने विभिन्न अवस्था रहेको देखाएका छन्।

त्यसैले व्यावसायिक बगैँचा बनाउँदा एउटै जातमा मात्र निर्भर हुनुभन्दा कम्तीमा दुई उपयुक्त जात मिलाएर लगाउने रणनीति उपयोगी हुन सक्छ। यसले परागसेचनसँगै फरक समयमा फल पाक्ने जात प्रयोग गरेर बजारमा फल उपलब्ध हुने अवधि पनि केही लम्ब्याउन सक्छ।

फिजुवाको परागसेचनमा चराहरूको भूमिका पनि उल्लेखनीय देखिएको छ। फूलका पत्रदल खान आउने चराहरूको शरीरमा परागकण सरेर अर्को फूलमा पुग्दा परागसेचनमा सहयोग पुग्न सक्छ। मौरी तथा अन्य कीराको भूमिका पनि अध्ययन गरिएको छ।

बिरुवा कसरी उत्पादन गर्ने ?

फिजुवाको बिरुवा बीउबाट पनि सजिलै उत्पादन गर्न सकिन्छ, तर बीउबाट बनेको बिरुवा मातृबिरुवाको ठ्याक्कै गुणमा नआउन सक्छ। अर्थात् राम्रो फल दिने जातको बीउ रोप्दा त्यसबाट निस्केको बिरुवाले पनि उस्तै आकार, स्वाद वा उत्पादन दिन्छ भन्ने ग्यारेन्टी हुँदैन। त्यसैले व्यावसायिक बगैँचाका लागि जात पहिचान भएको कलमी/क्लोनल बिरुवा बढी उपयुक्त हुन्छ।

बीउबाट बिरुवा बनाउन पाकेको स्वस्थ फलबाट बीउ निकालेर सफा गरी नर्सरीमा रोप्न सकिन्छ। बीउमा विशेष सुप्तावस्था नहुने भएकाले फलबाट निकालिसकेपछि रोप्न सकिने उल्लेख छ। तर त्यस्ता बिरुवा मुख्यतः रुटस्टक, परीक्षण वा सामान्य बगैँचाका लागि उपयोगी हुन्छन्।

कटिङबाट समान गुण भएको बिरुवा उत्पादन गर्न सकिन्छ, तर फिजुवामा कटिङको सफल दर सधैँ उच्च हुँदैन। उपयुक्त हर्मोन, वातावरण र नमी व्यवस्थापन गर्दा सफलता बढाउन सकिने अध्ययनहरू छन्। एयर लेयरिङ तथा ग्राउन्ड लेयरिङ पनि विकल्प हुन्। कलमीकरण सम्भव भए पनि यसको काठ केही कडा हुने भएकाले अन्य धेरै फलफूलको तुलनामा कलमी गर्न कठिन हुन सक्छ।

त्यसैले नेपालमा व्यावसायिक उत्पादनका लागि विश्वसनीय नर्सरीबाट जात पहिचान भएको स्वस्थ बिरुवा ल्याउनु सबैभन्दा सुरक्षित विकल्प हुन सक्छ।

कहिले रोप्ने ?

नेपालमा फिजुवाको रोपाइँको समय स्थानीय हावापानी र बिरुवाको अवस्थाअनुसार निर्धारण गर्नुपर्छ। सामान्यतया कडा गर्मी वा कडा जाडोको चरम समयभन्दा बाहिर, माटोमा पर्याप्त चिस्यान भएको समयमा बिरुवा सार्नु उपयुक्त हुन्छ। सिँचाइको सुविधा भएको क्षेत्रमा समयको लचकता बढी हुन्छ।

मनसुन सुरु भएपछि पर्याप्त चिस्यान हुने मध्यपहाडी क्षेत्रमा रोपाइँ गर्न सकिन्छ, तर अत्यधिक पानी जम्ने जमिनमा भने निकासको राम्रो व्यवस्था गर्नुपर्छ। चिसो क्षेत्रका लागि अत्यधिक जाडो सुरु हुनुभन्दा अगाडि बिरुवा राम्रोसँग स्थापित हुने गरी समय मिलाउनु उपयोगी हुन्छ।

जमिन तयार गर्दा के ध्यान दिने ?

फिजुवाका लागि पानी नजम्ने, गहिरो र जैविक पदार्थयुक्त दोमट वा बलौटे दोमट माटो राम्रो मानिन्छ। माटोको pH करिब ६.०–६.५ वरिपरि राख्न सकिए राम्रो हुन्छ।

रोपाइँअघि माटो परीक्षण गरेर आवश्यकताअनुसार प्राङ्गारिक मल तथा अन्य पोषक तत्त्व व्यवस्थापन गर्नु राम्रो हुन्छ। बिरुवा रोप्दा जरालाई दबाएर कडा बनाउनु हुँदैन। रोपिसकेपछि पर्याप्त पानी दिने र जराको वरिपरि जैविक मल्च राख्दा चिस्यान संरक्षणमा सहयोग पुग्छ।

बिरुवाको जात र वृद्धि शक्तिअनुसार दूरी फरक हुन सक्छ। व्यावसायिक अध्ययनहरूमा करिब ४.५–५ मिटरको हाराहारीमा लाइन दूरी र २.५–५ मिटरको बिरुवा दूरी प्रयोग भएको पाइन्छ। बढी फैलिने जातलाई बढी ठाउँ चाहिन्छ।

नेपालमा ठूलो क्षेत्रफलमा लगाउनुअघि सानो प्लटमा विभिन्न दूरी परीक्षण गर्नु अझ राम्रो हुनेछ।

मलखाद र सिँचाइमा के गर्ने ?

फिजुवाको बगैँचामा माटो परीक्षणलाई आधार मानेर मलखाद व्यवस्थापन गर्नुपर्छ। गोठेमल, कम्पोस्ट तथा अन्य प्राङ्गारिक पदार्थले माटोको संरचना र चिस्यान व्यवस्थापनमा सहयोग पुर्‍याउन सक्छ। बिरुवा बढ्ने चरणमा आवश्यक पोषक तत्त्व उपलब्ध गराउनुपर्छ भने फूल तथा फल विकासको चरणमा पनि बिरुवाको अवस्था हेरेर पोषण व्यवस्थापन गर्नुपर्छ।

विशेषगरी लामो समय सुख्खा पर्ने क्षेत्रमा सिँचाइलाई बेवास्ता गर्नु हुँदैन। फल विकास हुने समयमा पानीको कमी भएमा फलको आकार र गुणस्तर प्रभावित हुन सक्छ। त्यसैले थोपा सिँचाइजस्ता प्रणाली प्रयोग गरेर आवश्यकताअनुसार पानी दिन सकिन्छ।

काँटछाँट किन आवश्यक छ ?

फिजुवा प्राकृतिक रूपमा झाडीदार र फैलिने स्वभावको हुन्छ। त्यसैले बगैँचामा पर्याप्त प्रकाश र हावा प्रवेश गराउन काँटछाँट उपयोगी हुन्छ। भित्रतिर बढेका, एकअर्कासँग ठोक्किएका, रोगी तथा कमजोर हाँगा हटाएर बिरुवाको आकार व्यवस्थापन गर्न सकिन्छ।

काँटछाँट गर्दा अत्यधिक काटेर उत्पादन घटाउनेभन्दा बिरुवाको संरचना खुला राख्ने र फल लाग्ने नयाँ हाँगाको सन्तुलन कायम गर्ने उद्देश्य राख्नुपर्छ। फलफूल उत्पादनमा जातअनुसार काँटछाँटको प्रतिक्रिया फरक हुने भएकाले नेपालमा स्थानीय परीक्षणबाट उपयुक्त विधि निर्धारण गर्नु राम्रो हुन्छ।

कहिले फूल र फल लाग्छ ?

फिजुवाको फूल आकर्षक हुनुका साथै उत्पादनको आधार पनि हो। सामान्यतया यसको फूल वसन्त/प्रारम्भिक गर्मीयामतिर देखिन्छ र फल त्यसपछि विकास हुँदै शरद् ऋतु आसपास पाक्ने गर्छ। तर देश, स्थान, तापक्रम र जातअनुसार समय फरक पर्न सक्छ।

नेपालमा पनि यसको फूल फुल्ने र फल पाक्ने समय उचाइअनुसार फरक हुने अपेक्षा गर्न सकिन्छ। यही कारणले विभिन्न उचाइमा यसको फेनोलोजी अर्थात् फूल फुल्ने, फल लाग्ने र पाक्ने समयको अभिलेख राखेर परीक्षण गर्नु अत्यन्त उपयोगी हुनेछ।

फल कसरी चिन्ने र कहिले टिप्ने ?

फिजुवाको फल बाहिरबाट हरियो नै देखिने भएकाले केवल रङ हेरेर पाकेको छुट्याउन केही कठिन हुन सक्छ। पाक्दै गएपछि फलमा विशिष्ट सुगन्ध आउन थाल्छ र फल केही नरम हुन्छ। कतिपय अवस्थामा पाकेको फल आफैं भुइँमा झर्न सक्छ।

व्यावसायिक बिक्रीका लागि भने फललाई अत्यधिक पाकेर झर्ने अवस्थासम्म कुर्नुभन्दा बजार, दूरी र भण्डारण क्षमताअनुसार टिप्ने समय निर्धारण गर्नु राम्रो हुन्छ। कटानीपछि सावधानीपूर्वक ग्रेडिङ, सफाइ, प्याकिङ र चिसो व्यवस्थापन गर्न सके बजारयोग्य गुणस्तर कायम राख्न सकिन्छ।

फिजुवाको बजार कहाँ हुन सक्छ ?

नेपालमा फिजुवाको सबैभन्दा ठूलो चुनौती र सम्भावना बजार विकास नै हो। अहिले धेरै उपभोक्ताले फलको नामसमेत नसुनेको अवस्था हुन सक्छ। त्यसैले उत्पादन बढाउनुअघि बजार बनाउने काम पनि सँगसँगै गर्नुपर्छ।

यसलाई सामान्य फलको रूपमा मात्र बेच्नेभन्दा प्रिमियम तथा नयाँ फलका रूपमा बजारमा परिचित गराउन सकिन्छ। काठमाडौं, पोखरा, चितवन, बुटवल, विराटनगरजस्ता ठूला शहरी बजारसँगै होटल, रिसोर्ट, क्याफे, बेकरी, रेस्टुरेन्ट तथा उच्चस्तरीय सुपरमार्केट लक्षित गर्न सकिन्छ।

पर्यटन क्षेत्रमा यसको सम्भावना अझ रोचक छ। विदेशी पर्यटक तथा नयाँ स्वाद खोज्ने नेपाली उपभोक्तालाई लक्षित गरेर फिजुवा फ्रुट प्लेट, जाम, जेली, आइसक्रिम, योगर्ट, स्मुदी, केक, डेजर्ट र अन्य प्रशोधित उत्पादन विकास गर्न सकिन्छ। फिजुवाबाट जुस, जाम, जेली, सस, चटनी, योगर्ट, आइसक्रिम तथा अन्य खाद्य उत्पादन बनाउन सकिने उल्लेख छ।

ताजा फल मात्र होइन, प्रशोधनबाट पनि मूल्य बढाउन सकिन्छ

फिजुवाको सुगन्ध यसको सबैभन्दा ठूलो व्यावसायिक विशेषता हो। ताजा फलका रूपमा बेच्नुका साथै यसको पल्प प्रयोग गरेर जाम, जेली, स्मुदी, पेय पदार्थ, आइसक्रिम, योगर्ट, बेकरी सामग्री, चटनी तथा अन्य प्रशोधित खाद्य उत्पादन बनाउन सकिन्छ।

यसले किसानलाई एउटा मात्र बजारमा निर्भर हुनुपर्ने जोखिम घटाउन सक्छ। ताजा फल उच्च मूल्यमा बिक्री हुने अवस्थामा ताजा बजारमा पठाउने र सानो, कम आकर्षक वा प्रशोधनयोग्य फललाई जाम, जेली, पल्प वा अन्य उत्पादनमा प्रयोग गर्ने मोडल विकास गर्न सकिन्छ।

स्वास्थ्यका दृष्टिले पनि आकर्षक

फिजुवामा भिटामिन C, आहारजन्य फाइबर, पोटासियम, पोलिफेनोल तथा विभिन्न फ्लाभोनोइड जस्ता पोषक तथा जैविक सक्रिय पदार्थ पाइन्छन्। एउटा अध्ययनमा १०० ग्राम ताजा फलमा करिब ६३ मिलिग्राम भिटामिन C, ६.८ ग्राम फाइबर र २५५ मिलिग्राम पोटासियम पाइएको छ, यद्यपि पोषक तत्त्वको मात्रा जात, उत्पादन क्षेत्र र परिपक्वताअनुसार फरक हुन सक्छ।

यसमा रहेका पोलिफेनोल र अन्य जैविक सक्रिय पदार्थका कारण फिजुवालाई पोषणयुक्त तथा एन्टिअक्सिडेन्ट यौगिक भएको फलका रूपमा अध्ययन गरिएको छ। तर यस्ता पोषक तत्त्वका आधारमा कुनै रोग निको पार्ने वा उपचार गर्ने दाबी गर्नु उचित हुँदैन।

किसानका लागि किन आकर्षक हुन सक्छ ?

फिजुवा किसानका लागि आकर्षक हुनुको मुख्य कारण यसको नयाँपन र फरक बजार हो। एउटै प्रकारका परम्परागत फलफूलको मूल्यमा प्रतिस्पर्धा गरिरहनुभन्दा नयाँ फल उत्पादन गरेर नयाँ उपभोक्ता समूह बनाउन सकिन्छ।

यसका अतिरिक्त बिरुवा फलका लागि मात्र नभई आकर्षक झाडी, फूल र हरियालीका कारण घरबगैँचा, होटल, रिसोर्ट, पार्क तथा पर्यटनस्थलमा पनि उपयोगी हुन सक्छ। काँटछाँट गरेर हेज वा सजावटी संरचनाका रूपमा समेत प्रयोग गर्न सकिने उल्लेख छ।

तर ठूलो क्षेत्रफलमा लगाउनुअघि सावधानी आवश्यक

फिजुवा नयाँ फल भएकाले ‘बजारमा महँगो हुन्छ’ भन्ने अनुमानकै आधारमा ठूलो लगानी गर्नु जोखिमपूर्ण हुन्छ। नेपालमा यसको नियमित बजार मूल्य, उत्पादन लागत, फल लाग्न सुरु हुने उमेर, प्रति बोट उत्पादन, जातअनुसारको अनुकूलता, रोग–कीरा, कटानीपछिको भण्डारण क्षमता र उपभोक्ताको वास्तविक मागबारे स्थानीय तथ्याङ्क अझै पर्याप्त छैन।

त्यसैले किसानले सुरुमा सानो क्षेत्रफलमा परीक्षण बगैँचा स्थापना गर्ने, दुई–तीन वा बढी जातको तुलना गर्ने, उत्पादन र गुणस्तरको अभिलेख राख्ने तथा स्थानीय बजारमा उपभोक्ताको प्रतिक्रिया बुझ्ने रणनीति अपनाउनु उचित हुन्छ।