स्वादिलो पनि, उपयोगी पनि, धार्मिक रूपमा पवित्र पनि : गाउँघरमा बेवास्तामा परेको बेलले किसानलाई दिन सक्छ आम्दानीको नयाँ बाटो

 

‘कागलाई बेल पाक्यो, हर्ष न विस्मात्’ –

बेलसँग जोडिएको यो नेपाली उखान धेरैले सुनेका छन्। आफ्नो काम नपर्ने वा आफूलाई खासै चासो नभएको कुरामा न खुसी हुनु, न दुःखी हुनु भन्ने अर्थमा यो उखान प्रयोग गरिन्छ। बेल पाकेपछि कागले पनि खान पाउँछ भन्ने सामान्य बुझाइ भए पनि यसको कडा बोक्राका कारण कागका लागि बेल खान त्यति सहज हुँदैन भन्ने जनविश्वाससँग पनि यो उखान जोडिएको पाइन्छ। तर कागले बेल पाक्दा हर्ष माने पनि नमाने पनि बेल भने नेपाली समाज, धर्म, संस्कृति र कृषि परम्परासँग गहिरो रूपमा जोडिएको महत्वपूर्ण फल हो।

बेल अर्थात् Aegle marmelos हिन्दू धर्ममा पवित्र मानिने फलदार वृक्ष हो। यसको पात भगवान् शिवको पूजामा विशेष रूपमा प्रयोग गरिन्छ। तीनवटा पात एउटै डाँठमा जोडिएको बेलपत्रलाई धार्मिक रूपमा विशेष महत्व दिइन्छ। साउन महिनाभरि, सोमबार तथा महाशिवरात्रिजस्ता अवसरमा शिवलिङ्गमा बेलपत्र चढाउने चलनका कारण यसको धार्मिक माग पनि रहँदै आएको छ। गाउँघरमा कतिपय स्थानमा बेलको रूखलाई धार्मिक आस्थासँग जोडेर संरक्षण गर्ने परम्परा समेत पाइन्छ।

तर बेलको परिचय पूजामा चढाइने पातमै सकिँदैन। यसको फल आफैंमा बहुउपयोगी छ। बाहिरबाट हेर्दा कडा बोक्रा भएको साधारण फलजस्तो देखिए पनि भित्र सुगन्धित गुदी हुन्छ। यही गुदीबाट बेलको सर्वत, जुस, स्क्वास, सिरप, जाम, मुरब्बा, चटनी, पाउडरलगायत विभिन्न खाद्य सामग्री बनाउन सकिन्छ। गर्मी मौसममा बेलको सर्वतलाई स्वादिलो र तिर्खा मेटाउने पेयका रूपमा प्रयोग गर्ने चलन पनि छ।

न्यानो हावापानी र कम स्याहारमै हुर्कने बोट

बेल उष्ण तथा उपोष्ण हावापानीमा राम्रोसँग हुर्कने फलदार बोट हो। धेरै चिसोभन्दा न्यानो ठाउँ यसका लागि उपयुक्त मानिन्छ। एकपटक राम्रोसँग जरा गाडिसकेपछि बेलले केही हदसम्म सुख्खा अवस्था पनि सहन सक्छ। राम्रो पानी निकास भएको जमिनमा यसको खेती गर्न सकिन्छ। धेरै पानी जमिरहने ठाउँभन्दा पानी नजम्ने जमिन बेलका लागि उपयुक्त हुन्छ।

नेपालमा विशेषगरी तराई, भित्री मधेस तथा तल्लो पहाडी क्षेत्रमा रहेका न्यानो भूभागमा बेल खेतीको सम्भावना देखिन्छ। व्यावसायिक रूपमा बगैँचा लगाउनुअघि भने आफ्नो ठाउँको उचाइ, तापक्रम, माटो, पानीको उपलब्धता र बजारको अवस्था हेर्नु आवश्यक हुन्छ।

बीउभन्दा कलमी बिरुवाबाट छिटो उत्पादन

बेल बीउबाट पनि सजिलै हुर्काउन सकिन्छ। तर व्यावसायिक खेतीका लागि गुणस्तरीय कलमी वा बडिङ गरिएको बिरुवा प्रयोग गर्नु बढी उपयोगी हुन सक्छ। बीउबाट हुर्काएको बोटले फल दिन धेरै वर्ष लिन सक्छ भने कलमी बिरुवाले तुलनात्मक रूपमा छिटो फल दिन सुरु गर्न सक्छ।

सामान्य व्यवस्थापनमा बीउबाट हुर्काएको बेलले करिब ६–८ वर्षपछि फल दिन थाल्न सक्छ भने कलमी वा बडिङ गरिएको बिरुवाले करिब ४–५ वर्षमै फल दिन सुरु गर्न सक्ने उल्लेख पाइन्छ। बोटको जात, हावापानी, माटो र व्यवस्थापनअनुसार यो अवधि तलमाथि हुन सक्छ।

त्यसैले व्यावसायिक खेती गर्ने किसानले राम्रो जातको प्रमाणित बिरुवा कहाँबाट ल्याउने, आफ्नो ठाउँमा कुन जात उपयुक्त हुन्छ र कति दूरीमा रोप्ने भन्ने विषयमा बिरुवा किन्नुअघि नै कृषि प्राविधिकसँग जानकारी लिनु राम्रो हुन्छ।

रोग–कीरा कम, तर निगरानी भने आवश्यक

बेललाई तुलनात्मक रूपमा बलियो फलदार बोट मानिन्छ। अन्य केही फलफूलमा जस्तो वर्षैपिच्छे ठूलो रोग–कीराको समस्या आउने अवस्था सामान्य छैन। तर यसमा रोग र कीरा लाग्दै नलाग्ने भने होइन।

पातमा धब्बा, फल कुहिने, क्यान्कर, गमोसिस, पाउडरी मिल्ड्युलगायतका समस्या देखिन सक्छन्। नयाँ पालुवा, फूल तथा फलमा विभिन्न कीराले क्षति पुर्‍याउन सक्छन्। त्यसैले बोटलाई नियमित रूपमा हेर्ने, रोग लागेको भाग हटाउने, बगैँचामा सरसफाइ राख्ने र पानी जम्न नदिने जस्ता सामान्य व्यवस्थापनमा ध्यान दिनुपर्छ।

रोग वा कीरा देखिँदैमा जथाभावी विषादी प्रयोग गर्नु हुँदैन। समस्या पहिचान गरी आवश्यक परे नजिकको कृषि प्राविधिकको सल्लाहअनुसार मात्र उपचारको विधि अपनाउनु उचित हुन्छ।

बादर र चराचुरुङ्गीले पनि बेलमा खासै ठूलो क्षति पुर्‍याउँदैनन्

बेल खेतीका लागि चाखलाग्दो अर्को विशेषता यसको कडा फल हो। धेरै नरम फलफूलमा जस्तो चराचुरुङ्गीले ठुँगेर वा बादरले सजिलै खाएर ठूलो क्षति पुर्‍याउने समस्या बेलमा तुलनात्मक रूपमा कम हुन सक्छ। यसको बाक्लो र कडा बोक्राले फललाई बाहिरी क्षतिबाट केही हदसम्म जोगाउँछ।

यद्यपि बगैँचा वन क्षेत्र वा बादरको आवतजावत हुने ठाउँ नजिक छ भने पाक्न थालेका फलमा बादर, चराचुरुङ्गी वा अन्य वन्यजन्तुबाट क्षति हुन सक्ने सम्भावना रहन्छ। त्यसैले फल पाक्ने समयमा निगरानी, आवश्यकताअनुसार सुरक्षा उपाय र समयमै टिपाइमा ध्यान दिनुपर्छ।

यही कारणले पनि बेललाई धेरै फलफूलको तुलनामा कम जोखिममा दीर्घकालीन रूपमा लगाउन सकिने फलदार बोटका रूपमा हेर्न सकिन्छ। तर बजारको सुनिश्चितता नगरी ठूलो क्षेत्रफलमा खेती सुरु गर्नु भने उचित हुँदैन।

फल पाक्न लामो समय लाग्छ, तर भण्डारणमा फाइदा

बेलको फल अन्य धेरै फलभन्दा फरक प्रकृतिको हुन्छ। यसको बोक्रा कडा हुने भएकाले सामान्य अवस्थामा पनि केही समय टिक्न सक्छ। फल परिपक्व हुँदै जाँदा हरियो रङ क्रमशः पहेँलो वा पहेँलो–हरियोतिर परिवर्तन हुन सक्छ।

बेललाई सावधानीपूर्वक टिपेर बजारसम्म पुर्‍याउन सकिन्छ। कडा बोक्राका कारण सामान्य ओसारपसारमा नरम फलजस्तो सजिलै चोट लाग्ने समस्या कम हुन्छ। यसले किसानलाई उत्पादन बजारमा लैजान केही सहज बनाउन सक्छ।

बजार कहाँ छ ?

बेलको बजार अन्य व्यावसायिक फलफूलजस्तो व्यापक र व्यवस्थित नभए पनि यसको विशेष खालको बजार छ। धार्मिक प्रयोजनका लागि बेलपत्रको माग हुन्छ भने फलको माग ताजा उपभोग तथा प्रशोधनका लागि हुन सक्छ।

साउन र महाशिवरात्रिजस्ता समयमा धार्मिक प्रयोगका कारण बेलपत्रको माग बढ्न सक्छ। अर्कोतर्फ गर्मी मौसममा बेलको सर्वत तथा अन्य पेय पदार्थ बनाउन फलको प्रयोग गर्न सकिन्छ। गाउँघरका होटल, रेस्टुरेन्ट, स्थानीय बजार तथा साना प्रशोधन उद्योगसँग जोड्न सके यसको बजार थप विस्तार गर्न सकिन्छ।

सबैभन्दा ठूलो सम्भावना भने मूल्य अभिवृद्धिमा छ। किसानले फल टिपेर काँचै बेच्नुभन्दा त्यसबाट सर्वत, जुस, स्क्वास, जाम वा पाउडर उत्पादन गर्न सके एउटै उत्पादनबाट थप आम्दानी लिन सकिन्छ।

बेलबाट के–के बनाउन सकिन्छ ?

बेलको फललाई प्रशोधन गरेर थुप्रै सामग्री बनाउन सकिन्छ।

बेलको सर्वत, जुस, स्क्वास, सिरप, जाम, चटनी, सुक्खा टुक्रा, पाउडर तथा विभिन्न पेय पदार्थ बनाउन सकिन्छ। स्थानीय स्तरमा सानो प्रशोधन उद्योग स्थापना गर्न सकियो भने गाउँमै रोजगारी र आम्दानी सिर्जना गर्ने आधार बन्न सक्छ।

विशेषगरी फलफूल खेतीसँगै प्रशोधनलाई जोड्न सकियो भने किसानले ‘फल बेच्ने’ बाट ‘उत्पादन बेच्ने’ चरणमा पुग्न सक्छन्। यही कुरा बेल खेतीको दीर्घकालीन सम्भावनाका रूपमा हेर्न सकिन्छ।

स्वास्थ्यका दृष्टिले पनि उपयोगी

बेलको फलमा फाइबर, कार्बोहाइड्रेट, केही भिटामिन तथा खनिज र विभिन्न जैविक सक्रिय तत्व पाइन्छन्। परम्परागत रूपमा बेललाई पाचन प्रणालीसँग सम्बन्धित समस्यामा प्रयोग गर्ने चलन पनि छ। अनुसन्धानमा बेलका विभिन्न भागमा antioxidant तथा अन्य जैविक गतिविधिको सम्भावना देखिएको छ।

तर यहाँ एउटा कुरा बुझ्न जरुरी छ – बेल पौष्टिक तथा उपयोगी फल हो भन्दैमा यसलाई कुनै रोगको निश्चित उपचार वा औषधिको विकल्प मान्नु हुँदैन। स्वास्थ्यसम्बन्धी समस्या भए चिकित्सकको सल्लाह लिनु नै उचित हुन्छ।

किसानका लागि दीर्घकालीन सोचको बाली

बेल एक वर्ष लगाएर अर्को वर्ष उखेलेर फाल्ने बाली होइन। यो लामो समयसम्म उत्पादन दिन सक्ने फलदार वृक्ष भएकाले बगैँचा स्थापना गर्दा किसानले केही वर्ष अगाडिको योजना बनाएर काम गर्नुपर्छ। सुरुका वर्षमा फलबाट आम्दानी कम भए पनि बोट हुर्कँदै गएपछि उत्पादन बढ्न सक्छ।

खाली जमिन, बारीको डिल, उपयुक्त पाखो वा फलफूल बगैँचाका लागि मिल्ने जमिनमा बेललाई योजनाबद्ध रूपमा लगाउन सकिन्छ। तर व्यावसायिक खेतीका लागि जात, बिरुवाको गुणस्तर, रोपाइँ दूरी, सिँचाइ, मलखाद, रोग–कीरा व्यवस्थापन र बजारलाई सुरुदेखि नै जोडेर हेर्नुपर्छ।

‘कागलाई बेल पाक्यो, हर्ष न विस्मात्’ भन्ने उखानले बेललाई एउटा रमाइलो सामाजिक उदाहरणका रूपमा प्रस्तुत गर्छ। तर किसानका लागि भने बेल पाक्नु न हर्ष न विस्मात्को विषय हो, न त बेवास्ता गर्ने कुरा नै।

धार्मिक महत्व छ, पातको माग छ, फल खान सकिन्छ, प्रशोधन गर्न सकिन्छ, कडा बोक्राका कारण सामान्य ओसारपसारमा तुलनात्मक रूपमा सहज छ र बादर तथा चराचुरुङ्गीबाट हुने क्षति पनि धेरै नरम फलफूलको तुलनामा कम हुन सक्छ। यी सबै पक्षलाई बजारसँग जोडेर हेर्ने हो भने बेललाई गाउँघरमा बेवास्ता गरिएको रूखबाट सम्भावनाको फलदार बालीमा बदल्न सकिन्छ।

त्यसैले उखानमा कागलाई बेल पाक्यो, हर्ष न विस्मात् भए पनि किसानका लागि बेल पाक्नु भनेको – धर्मसँग जोडिएको आस्था, खानाका लागि फल, प्रशोधनका लागि कच्चा पदार्थ र भविष्यका लागि आम्दानीको सम्भावना पाक्नु हो। अब बेललाई केवल शिवको पूजामा चढाउने बेलपत्र र उखानमा आउने एउटा फलका रूपमा मात्र होइन, नेपालमा व्यावसायिक सम्भावना बोकेको बहुउपयोगी फलदार वृक्षका रूपमा हेर्ने बेला आएको छ।