आयुर्वेदिक वनस्पति ‘बोझो’: औषधीय गुण, खेती र व्यावसायिक सम्भावना

नेपाली समाजमा घाँटी दुख्दा, स्वर बस्दा वा सामान्य स्वास्थ्य समस्यामा सजिलै उपलब्ध हुने घरेलु औषधि हो— बोझो

बोझो के हो र कहाँ पाइन्छ ?

बोझो (वैज्ञानिक नाम: Acorus calamus) एरियसी (Acoraceae) परिवारअन्तर्गत पर्ने वनस्पति हो। यसका पातहरू चुच्चो परेका र ग्लाडिओल्स प्रजातिका फूल जस्तै देखिन्छन्। यो विशेष गरी ओसिलो र सिमसार क्षेत्रमा प्राकृतिक रूपमा उम्रिन्छ। नेपालको पहाडी भेगदेखि तराईका ओसिलो ठाउँमा पनि यसलाई सजिलै लगाउन सकिन्छ।

औषधीय फाइदाहरू

आयुर्वेद र आधुनिक अनुसन्धानले बोझोका बहुआयामिक फाइदाहरू पुष्टि गरेका छन्:

• घाँटी र श्वासप्रश्वास: टन्सिल, घाँटी दुख्ने समस्या र दम (Asthma) को लागि प्रभावकारी।

• पाचन प्रणाली: पेट दुख्ने, ग्यासको समस्या हटाउन र भोक जगाउन उपयोगी।

• मानसिक स्वास्थ्य: तनाव कम गर्न, अनिन्द्रा हटाउन र हिस्टेरियाको उपचारमा प्रयोग।

• स्नायु प्रणाली: स्मरणशक्ति बढाउन र स्नायु प्रणालीलाई शान्त पार्न मद्दत गर्ने।

• दुखाइ कम गर्न: जोर्नीको दुखाइ र शरीरका अन्य दुखाइमा आरम दिने।

• उच्च रक्तचाप: यसको सेवनले रक्तचाप नियन्त्रणमा सघाउ पुग्ने विश्वास गरिन्छ।

प्रयोग गर्ने तरिका

बोझोको जरा (काण्ड) लाई उखेलेर राम्ररी पखाल्नुहोस्। यसलाई टुक्रा पारेर ताजा अवस्थामा चपाउन सकिन्छ। लामो समयका लागि भण्डारण गर्न टुक्रा पारेर छायामा सुकाएर सिसाको बन्द भाँडामा राख्न सकिन्छ।

• सेवन मात्रा: चूर्ण (धुलो) को रूपमा सेवन गर्दा २५ देखि ५ सय मिलिग्रामसम्म पर्याप्त हुन्छ। (नोट: कुनै पनि औषधी जथाभावी सेवन गर्नु हुँदैन, बढी सेवनले हानी गर्न सक्छ।)

बोझोको खेती प्रविधि

व्यावसायिक रूपमा बोझो खेती गर्न निकै सहज छ: १. क्षेत्र छनोट: ओसिलो र पानी जम्ने खालको सिमसार जमिन यसका लागि उपयुक्त हुन्छ। २. रोपण: यसको जराका टुक्राहरूबाटै बिरुवा फैलिने भएकाले जराको प्रयोग गरी रोपिन्छ। ३. समय: रोपेको एक वर्षपछि यसको जरा प्रयोग गर्न मिल्ने हुन्छ। ४. गोडमेल: एक पटक राम्ररी फस्टाएपछि यो आफैं फैलन्छ र बिरुवा मासिएर जाँदैन। त्यसैले थोरै मेहेनतमा लामो समयसम्म आम्दानी लिन सकिन्छ।

बजार र बजारीकरण

बोझोको व्यावसायिक खेतीले राम्रो आम्दानी दिन सक्छ। यसलाई बेच्न सकिने प्रमुख स्थानहरू:

• आयुर्वेदिक उद्योग: नेपालका धेरै आयुर्वेदिक औषधि उत्पादन गर्ने कम्पनीहरूले बोझोको कच्चा पदार्थ खरिद गर्छन्।

• जडीबुटी संकलन केन्द्र: सरकारद्वारा सञ्चालित जडीबुटी प्रशोधन तथा उत्पादन कम्पनी लिमिटेड (Herb Production and Processing Co. Ltd.) वा निजी क्षेत्रका जडीबुटी संकलनकर्ताहरूलाई सम्पर्क गर्न सकिन्छ।

• स्थानीय बजार र पसल: ठूला सहरका किराना पसल वा जडीबुटी पसल (असार पसल) मा सहजै बिक्री हुन्छ।

• निर्यात: गुणस्तरीय बोझोको अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा पनि माग रहेको छ, जसका लागि कृषि ज्ञान केन्द्र वा जडीबुटी व्यवसायी संघसँग समन्वय गर्न सकिन्छ।

बोझो केवल एक साधारण वनस्पति नभएर ‘प्राकृतिक चिकित्सक’ हो। घरको करेसाबारी वा खाली सिमसार जग्गाको सदुपयोग गर्दै बोझोको खेती गर्नाले औषधीय आवश्यकता पूरा हुनुका साथै आयस्रोतको राम्रो माध्यम पनि बन्न सक्छ।

बोझोको औषधीय प्रयोग गर्दा कुनै विज्ञ वा वैद्यको सल्लाह लिनु अझ राम्रो हुन्छ।