नेपालमा म्याङगोस्टीन खेती कसरी गर्न सकिन्छ ?
म्याङगोस्टीन (Garcinia mangostana) एक सदाबहार उष्णकटिबन्धीय फल हो, जसलाई यसको अनुपम स्वाद र उत्कृष्ट गुणका कारण “फलहरूको रानी” भनेर चिनिन्छ। बाहिरी तह बैजनी र भित्री गुदी सेतो हुने यो फल स्वादिलो हुनुका साथै विभिन्न औषधीय गुणले भरिपूर्ण हुन्छ। नेपाल जस्तो कृषिप्रधान देशमा यसको व्यावसायिक खेतीले किसानहरूको आर्थिक स्तर उकास्न ठूलो मद्दत पुर्याउन सक्छ।
उपयुक्त जलवायु र माटो
म्याङगोस्टीन खेतीका लागि विशेष गरी न्यानो र ओसिलो जलवायुको आवश्यकता पर्दछ। यसका लागि २५°C देखि ३५°C सम्मको तापक्रम र १५०० देखि २५०० मिमीसम्मको वार्षिक वर्षा उपयुक्त मानिन्छ। हावामा सापेक्षित आर्द्रता ७५–८५% हुनु बिरुवाको वृद्धिका लागि राम्रो हुन्छ। यो फल समुद्री सतहदेखि ८०० मिटरसम्मको उचाइमा फस्टाउँछ। माटोको कुरा गर्दा, पानी नजम्ने, राम्रो निकास भएको दोमट वा बलौटे दोमट माटो र ५.५ देखि ६.८ सम्मको pH मान भएको जमिन यसका लागि सर्वोत्तम हुन्छ। ध्यान दिनुपर्ने कुरा के छ भने, म्याङगोस्टीनले अत्याधिक चिसो, हिउँ र तिव्र हावा सहन सक्दैन।
बिरुवा व्यवस्थापन र रोपाइँ
खेती सुरु गर्दा भरपर्दो नर्सरीबाट १ देखि २ वर्ष पुराना ग्राफ्ट गरिएका बिरुवाहरू छनोट गर्नुपर्छ। बिरुवा रोप्नका लागि मनसुन सुरु हुनुभन्दा अगाडि (जेठ–असार) को समय सबैभन्दा उत्तम हुन्छ। खेतको तयारी गर्दा १ मिटर चौडा र १ मिटर गहिरो खाल्डो खनी त्यसमा १०–१५ केजी गोबर मल, २–५ केजी कम्पोस्ट, ५० ग्राम निम्मखली र १०० ग्राम DAP मल राम्ररी मिलाएर भर्नुपर्छ। बिरुवाहरू बीचको दूरी ८ देखि १० मिटर कायम राख्नुपर्छ। बिरुवा सानो छँदा यसलाई चर्को घामबाट जोगाउन केरा वा अन्य छायाँ दिने रुखहरूसँगै रोप्नु लाभदायक हुन्छ।
सिँचाइ तथा मल व्यवस्थापन
बिरुवाको राम्रो वृद्धिका लागि नियमित सिँचाइको आवश्यकता पर्दछ। विशेष गरी गर्मी महिनामा हप्ताको १–२ पटक पानी दिनुपर्छ भने वर्षायाममा पानी जम्न नदिन निकासको उचित व्यवस्था गर्नुपर्छ। बिरुवाको उमेर अनुसार मलको मात्रा बढाउँदै लैजानुपर्छ। सुरुका तीन वर्षसम्म १०–१५ केजी गोबर मल र ५०:२५:२५ ग्राम NPK दिनुपर्छ भने ७ वर्षपछि ३० केजी गोबर मल र २००:१००:१०० ग्राम NPK प्रति बिरुवा दिनु उपयुक्त हुन्छ। मल वर्षमा दुई पटक (फागुन–चैत र असार–साउन) मा हाल्नु पर्दछ।
रोग तथा कीरा नियन्त्रण
म्याङगोस्टीनमा मुख्यतया ‘रुट रट’ (जरा सड्ने) समस्या देखिन सक्छ, जसका लागि पानीको उचित निकास हुनुपर्छ। फल लाग्ने समयमा लाग्ने ‘फ्रुट बोरर’ (फलमा लाग्ने कीरा) नियन्त्रण गर्न नीमको तेल जस्ता जैविक कीटनाशक प्रयोग गर्न सकिन्छ। त्यस्तै, कमिला र ढुसीको समस्या देखिएमा माटोको सतहमा सावधानीपूर्वक कार्बोफ्युरान प्रयोग गर्न सकिन्छ।
उत्पादन र बजार सम्भावना
म्याङगोस्टीन ढिलो फल्ने फल हो। ग्राफ्ट गरिएको बिरुवाले रोपेको ८ देखि १० वर्षमा फल दिन सुरु गर्छ भने १५ वर्षपछि यसले पूर्ण उत्पादन दिन थाल्छ। एउटा स्वस्थ वयस्क रुखबाट वार्षिक ३०० देखि १००० वटासम्म फल प्राप्त गर्न सकिन्छ। नेपालमा यो फल दुर्लभ भएकाले यसको बजार मूल्य निकै उच्च छ। हाल बजारमा यसको मूल्य प्रति किलो ५०० देखि १५०० रुपैयाँसम्म पर्ने देखिन्छ। यदि जैविक विधिबाट खेती गरेमा यसलाई अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा समेत निर्यात गरी विदेशी मुद्रा आर्जन गर्न सकिन्छ।
नेपालमा सम्भावित क्षेत्रहरू
नेपालको तराई र तल्लो पहाडी क्षेत्रहरू म्याङगोस्टीन खेतीका लागि उपयुक्त छन्। विशेष गरी चितवन, बुटवल, झापा, मोरङ, सुनसरी, कैलाली, कञ्चनपुर र नवलपरासी जस्ता जिल्लाहरूमा यसको व्यावसायिक खेतीको प्रचुर सम्भावना रहेको छ।धैर्य र उचित हेरचाह गर्ने हो भने म्याङगोस्टीन खेती दीर्घकालीन आम्दानीको एक भरपर्दो स्रोत बन्न सक्छ। सुरुवाति चरणमा केही समय लागे तापनि यसको उच्च बजार मूल्य र बढ्दो मागले गर्दा यो नेपाली किसानहरूका लागि “सुनौलो अवसर” सावित हुन सक्छ।