ढिडो: छाप्रोदेखि शहरसम्म, बाध्यतादेखि रोजाइसम्म

काठमाडौं। तिख्खर स्वादको गुन्द्रुक, नरम ढिडो र टिमुर-गोलभेडाको अचार… यो कुनै साधारण भोजनको वर्णन होइन, यो हजारौं नेपालीको जिब्रोमा बसेको स्वाद र मनमा बसेको सम्झना हो। यसमा जब लोकल कुखुराको झोल र घरमा भए एक गिलास मोही, तब तयार हुन्छ एक पूर्ण नेपाली थाली, जसले पेट मात्र भर्दैन, परम्परा र पहिचानको भोक पनि मेटाउँछ।

हिजोको ‘गरिबको खान्की’, आजको ‘सौख’

कुनै समय थियो, जब ढिडो-गुन्द्रुकलाई लेकाली भेग र गाउँघरको दुःखको साथी मानिन्थ्यो। यसलाई ‘गरिबको खान्की’ भनेर पनि चिनिन्थ्यो, जसले बिहान-साँझको छाक टार्न मद्दत गर्थ्यो। गाउँघरमा यसलाई ‘अडिलो खाना’ को संज्ञा दिइन्छ, किनकि एक छाक भरपेट खाएपछि दिनभर काम गर्ने ऊर्जा मिल्छ र भोक लाग्दैन। फापर, कोदो र मकैजस्ता रैथाने अन्नबाट बन्ने ढिडो र रायोको सागलाई गलाएर बनाइने गुन्द्रुकले अनगिन्ती परिवारको चुल्हो बालेको छ।

तर समय बदलियो र यो सामान्य खान्कीले शहरमा एउटा नयाँ र प्रतिष्ठित पहिचान बनायो। आज शहरमा ढिडो-गुन्द्रुक स्वाद फेर्न खाइने ‘सौखको परिकार’ बनेको छ। ठूला र नामी रेस्टुरेन्टहरूको मेनुमा यसले गर्वका साथ स्थान पाएको छ। कतिपय रेस्टुरेन्टहरू त ढिडो-गुन्द्रुककै लागि प्रख्यात छन्, जहाँ मानिसहरू नेपालीपनको मौलिक स्वाद लिनकै लागि पुग्छन्। शहरको कोलाहलमा, नरम ढिडोको डल्लोलाई पिरो-अमिलो गुन्द्रुक र लोकल कुखुराको झोलमा चोबेर निल्दा मानिसहरू आफ्नो माटोको मिठास महसुस गर्छन्।

सिमाना नाघेर विश्वभर

ढिडो-गुन्द्रुकको यो स्वादिलो यात्रा नेपालको सिमानामा मात्र सीमित छैन। जहाँ-जहाँ नेपाली, त्यहाँ-त्यहाँ उनीहरूको भान्सा र संस्कृति। सात समुद्रपारि पुगेका नेपालीहरूले आफ्नो साथमा यो रैथाने स्वाद पनि बोकेर गएका छन्। विदेशमा खुलेका नेपाली रेस्टुरेन्टहरूले सगर्व यो परिकार पस्किरहेका छन्, जसले विदेशीहरूलाई नेपाली स्वादसँग परिचित गराएको छ भने प्रवासी नेपालीहरूलाई घरको याद दिलाएको छ। यो परिकार अब केवल खाना रहेन, यो विश्वभर छरिएका नेपालीलाई आफ्नो जरासँग जोड्ने माध्यम बनेको छ।

स्वाद मात्र होइन, स्वास्थ्य पनि

ढिडो र गुन्द्रुक स्वादमा जति अब्बल छ, स्वास्थ्यका लागि पनि त्यति नै फाइदाजनक छ। हाम्रै खेतबारीमा उत्पादन हुने कोदो, मकै र फापरजस्ता अन्न अक्सर विषादीरहित र जैविक हुन्छन्। यी अन्नमा पाइने पोषक तत्वले मधुमेह, उच्च रक्तचाप र युरिक एसिडजस्ता आधुनिक जीवनशैलीका रोगहरूबाट बच्न मद्दत गर्छ।

त्यस्तै, गुन्द्रुक सामान्य तरकारी मात्र होइन, यो पोषणको खानी हो। अध्ययनहरूले गुन्द्रुकमा करिब ४८% कार्बोहाइड्रेट, ४९% प्रोटिन र ३% चिल्लो पदार्थ हुने देखाएको छ। यसरी हेर्दा, हाम्रा पूर्वजहरूले तयार पारेको यो थाली स्वाद र स्वास्थ्यको एक सन्तुलित संयोजन हो।

ढिडो-गुन्द्रुक केवल पेट भर्ने आहार होइन। यो हाम्रो संस्कृति, हाम्रो संघर्ष, हाम्रो पहिचान र हाम्रो माटोको कथा बोकेको एक जीवन्त विरासत हो। गाउँको छाप्रोदेखि शहरको महलसम्म र नेपालदेखि विदेशसम्म, यसले हामीलाई सधैं आफ्नोपनको न्यानो अनुभूति गराइरहन्छ।