डडेलधुराको पहिचान ‘गड्डी’ संकटमा: लोप हुनबाट जोगाउन राँगाहरू राजधानीमा, के जोगिएला यो रैथाने नस्ल ?
डडेलधुरा/काठमाडौं – डडेलधुराको पहाडी भू-भागको शान र किसानको आर्थिक मेरुदण्ड मानिने विशाल ‘गड्डी भैंसी’ आफ्नो अस्तित्वको सबैभन्दा कठिन लडाइँ लडिरहेको छ। तर, यो रैथाने नस्ललाई सदाका लागि हराउनबाट जोगाउन एउटा आशाको किरण देखिएको छ। लोपोन्मुख गड्डी जातका केही राँगाहरूलाई डडेलधुराबाट राष्ट्रिय पशु प्रजनन तथा आनुवंशिक अनुसन्धान केन्द्र, खुमलटार ल्याएर संरक्षणको प्रयास थालिएको छ।
किन भयो ‘गड्डी’ संकटमा?
“गाडी जस्तै ठूलो जिउ” भएकै कारण ‘गड्डी’ नाम पाएको यो भैंसी, अन्य जातभन्दा बढी दूध दिने भएकाले किसानको पहिलो रोजाइमा पर्थ्यो। तर, समय बदलियो। चरिचरन क्षेत्र साँघुरिँदै गए, युवाहरू व्यावसायिक पशुपालन छाडेर विदेश पलायन भए, र गाउँका गोठहरू रित्तिँदै गए।
“पहिले त हरेक घरमा गड्डी हुन्थ्यो, यसको दूध र दहीको स्वाद नै बेग्लै थियो,” एक स्थानीय अग्रज किसानले चिन्ता व्यक्त गरे, “अहिले त गाउँभरि खोज्दा पनि एउटा राम्रो गड्डी राँगो भेट्टाउन मुस्किल छ। सबैले पाल्न छाडे।”
मासुका लागि बिक्री: वंश नासको जड
गड्डी भैंसीको संख्या घट्नुको अर्को प्रमुख र दर्दनाक कारण हो— दूध दिन छाड्नेबित्तिकै मासुका लागि बिक्री गर्ने प्रवृत्ति। उच्च दूध उत्पादन क्षमता भएकी माउ भैंसीलाई प्रजनन गराएर वंश बढाउनुको सट्टा तत्कालको आर्थिक लाभका लागि बेचिदिँदा यसको वंश विस्तारमा गम्भीर धक्का लागेको हो।
संरक्षणको आशा: खुमलटारमा अनुसन्धान
यो रैथाने नस्ललाई इतिहासको पानामा सीमित हुनबाट रोक्न राष्ट्रिय स्तरबाटै पहल थालिएको छ। खुमलटारस्थित अनुसन्धान केन्द्रमा ल्याइएका गड्डी राँगाहरूको आनुवंशिक पहिचान, स्वास्थ्य र प्रजनन क्षमतामाथि गहन अध्ययन र अनुसन्धान गरिनेछ। यसको उद्देश्य वीर्य संकलन गरी कृत्रिम गर्भाधानमार्फत यसको शुद्ध नस्ललाई देशभर फैलाउनु र यसको आनुवंशिक स्रोत (Genetic Resource) लाई भविष्यका लागि सुरक्षित राख्नु हो।
फराकिलो चुनौती र भविष्यको बाटो
यो समस्या डडेलधुरामा मात्र सीमित छैन। सुदूरपश्चिम प्रदेशका अन्य रैथाने जातका पशुधन पनि यस्तै संकटबाट गुज्रिरहेका छन्। खुमलटारको यो प्रयास एउटा महत्वपूर्ण सुरुवात भए पनि गड्डी भैंसीको दिगो संरक्षणका लागि स्थानीय स्तरमै किसानलाई प्रोत्साहन गर्ने, चरन क्षेत्रको व्यवस्थापन गर्ने र व्यावसायिक पालनका लागि विशेष कार्यक्रम ल्याउनु अनिवार्य छ।
यदि समयमै यसतर्फ ध्यान नदिने हो भने, डडेलधुराको यो ‘जीवित पहिचान’ सदाका लागि हराउने खतरा कायमै छ। खुमलटारमा सुरु भएको यो वैज्ञानिक प्रयासले गड्डी भैंसीको भविष्यलाई कति सुरक्षित गर्छ, त्यो भने हेर्न बाँकी नै छ।