नेपालको पहाडी शान र रैथाने पहिचान: संकटमा पर्दै गएको बहुगुणी ‘पारकोटे’ भैंसी
नेपाल जैविक एवं पशु आनुवंशिक स्रोतमा अत्यन्त धनी देश हो र यहाँका रैथाने पशु नश्लहरूमध्ये पारकोटे भैंसी एक विशिष्ट पहिचान बोकेको नश्ल मानिन्छ। विशेषगरी नेपालको मध्य-पहाडी भेग र नदीका खोँचहरू जस्तै कास्की, पर्वत, बागलुङ, स्याङ्जा र तनहुँ यसको मुख्य उत्पत्ति तथा वासस्थान क्षेत्र हुन्। मध्यम आकारको लाम्चो शरीर, कालो रङ्ग र तरवार वा हँसिया जस्तो चेप्टो सिङ हुनु यसको प्रमुख शारीरिक विशेषता हो, जुन पछाडिपट्टि घुमेको हुन्छ। करिब ३४२ देखि ४१० केजीसम्म औसत तौल हुने यो भैंसी पहाडी भूभाग, भिरालो जमिन र प्रतिकूल मौसममा पनि सहजै अनुकूलन हुन सक्ने क्षमताका लागि प्रसिद्ध छ।
दुर्भाग्यवश, विगत केही दशकयता पारकोटे भैंसीको संख्या तीव्र रूपमा घट्दै गएको छ र हाल यो लोपोन्मुख अवस्थामा पुगेको छ। एक अनुमान अनुसार, नेपालका कुल रैथाने भैंसीमध्ये शुद्ध पारकोटेको संख्या करिब २५ प्रतिशत मात्र बाँकी छ। यसरी यो जात संकटमा पर्नुको मुख्य कारण बढी दूधको लोभमा गरिने अव्यवस्थित ‘क्रस-प्रजनन्’ हो। भारतीय मुर्रा जातका राँगाहरूसँग जथाभाबी क्रस गराउँदा शुद्ध पारकोटेको मौलिक जीन बिस्तारै हराउँदै गएको छ। यसका साथै, आधुनिक पशुपालनमा आयातित जातप्रतिको बढ्दो मोह, सामुदायिक वनका कारण खुल्ला चरन क्षेत्रमा लगाइएको बन्देज र पाडापाडीको पालनपोषणमा गरिने बेवास्ताले गर्दा पनि यो नश्ल संकटमा परेको हो।
पारकोटे भैंसीको व्यावसायिक एवं वैज्ञानिक व्यवस्थापनका लागि परम्परागत विधिलाई परिमार्जन गर्न आवश्यक छ। पहाडी भेगमा जाडो र गर्मीबाट जोगाउन सुक्खा, उज्यालो र हावा ओहोरदोहोर हुने आधुनिक गोठको निर्माण गर्नुपर्छ। स्थानीय रूख-घाँस र पराल खाएर पनि बाँच्न सक्ने भए तापनि व्यावसायिक उत्पादनका लागि यसलाई सन्तुलित आहारा र नियमित स्वास्थ्य परीक्षणको आवश्यकता पर्दछ। विशेषगरी भ्यागुते, चरचरे र खोरेत जस्ता महामारी विरुद्ध खोप लगाउनुको साथै आन्तरिक परिजीवी विरुद्ध वर्षमा दुई पटक ‘डिवर्मिङ’ गराउनु पर्छ। यसको संरक्षणका लागि ‘शुद्ध प्रजनन्’ मा जोड दिँदै कृत्रिम गर्भाधान मार्फत उत्कृष्ट वीर्यको प्रयोग गर्नु र ‘इन-ब्रीडिङ’ रोक्न राँगाहरू साटासाट गर्नु अपरिहार्य छ।
यस अमूल्य सम्पदाको संरक्षणका लागि नेपाल सरकार र स्थानीय तहले पनि केही सकारात्मक पहलहरू सुरु गरेका छन्। कृषि तथा पशुपन्छी विकास मन्त्रालयले विभिन्न फार्महरू मार्फत ‘इन-सिटु’ संरक्षण कार्यक्रमहरू सञ्चालन गरेको छ भने बागलुङको गलकोट जस्ता कतिपय पालिकाहरूले रैथाने भैंसीको दूधलाई ‘ब्रान्डिङ’ गरी बजार प्रवर्द्धन र अनुदानको व्यवस्था गरेका छन्। पशु बीमामा सरकारले दिने ८० प्रतिशतसम्मको प्रिमियम अनुदानले पनि किसानलाई केही राहत मिलेको छ।
पारकोटे भैंसी नेपालको पहाडी अर्थतन्त्र र जैविक विविधताको एक गौरवमय खम्बा हो। यसको दूधमा चिल्लो पदार्थको मात्रा बढी हुने भएकाले यो घिउ र खुवा उत्पादनका लागि सर्वोत्तम मानिन्छ। यस ऐतिहासिक नश्ललाई लोप हुनबाट जोगाउन “पारकोटे संरक्षण पकेट क्षेत्र” घोषणा गरी किसानहरूलाई विशेष प्रोत्साहन र बोनसको व्यवस्था गर्नुपर्छ। यदि समयमै ध्यान दिने हो भने मात्र हामीले हाम्रा आगामी पुस्ताका लागि यो उपयोगी र रैथाने नश्ल सुरक्षित राख्न सक्नेछौँ।