रामतोरीया अर्थात् भिन्डी खेती: कम लगानीमा मनग्ये आम्दानी गर्ने सरल तरिका

गर्मी मौसमको लोकप्रिय तरकारी भिन्डी (रामतोरीया) को खेती सही तरिकाले गर्न सके किसानहरूले छोटो समयमै राम्रो आम्दानी लिन सक्छन्। यसको खेती तराईदेखि मध्यपहाडसम्म सफलतापूर्वक गर्न सकिन्छ। यस लेखमा भिन्डी खेती गर्ने सरल र व्यावसायिक तरिकाबारे जानकारी दिइएको छ।

भिन्डी खेतीका लागि के आवश्यक छ?

भिन्डीलाई गर्मी र आर्द्रता भएको हावापानी मन पर्छ। दिनमा घाम लाग्ने मौसम यसको वृद्धिका लागि उत्तम मानिन्छ। २५ देखि ३० डिग्री सेल्सियस तापक्रममा बोट राम्रोसँग हुर्कने, फुल्ने र फल्ने गर्दछ। यो बालीले तुषारो भने पटक्कै सहन सक्दैन। प्राङ्गारिक पदार्थ प्रशस्त भएको, बलौटे दोमट माटोमा यसको उत्पादन सबैभन्दा राम्रो हुन्छ।

नेपालका लागि उन्नत जातहरू

नेपालमा व्यावसायिक खेतीका लागि मुख्यतया पुसा सावनी, पार्वती र अर्का अनामिका जातहरू लोकप्रिय छन्।

• अर्का अनामिका र पार्वती: यी जातहरूमा पहेँलो मोज्याक रोग सहन सक्ने क्षमता हुन्छ, जसले किसानलाई ठूलो नोक्सानीबाट बचाउँछ।

• पुसा सावनी: यस जातको बोट अग्लो र फल गाढा हरियो रङ्गको हुन्छ।

खेती गर्ने तरिका: सुरुदेखि अन्त्यसम्म

१. जग्गाको तयारी र मलखाद:

• बीउ रोप्नुभन्दा २-३ हप्ताअघि नै खेतलाई ३-४ पटक राम्ररी जोतेर माटो मसिनो बनाउनुहोस्।

• प्रति रोपनी १००० के.जी. कम्पोस्ट मल, ७ के.जी. डी.ए.पी. र ३ के.जी. पोटास अन्तिम जोताइको बेला माटोमा मिलाउनुहोस्।

• १० के.जी. युरियामध्ये आधा भाग अन्तिम जोताइमा र बाँकी आधालाई दुई पटक गरेर टपड्रेस गर्नुहोस्।

२. बीउ लगाउने समय र दूरी:

• तराईमा: माघदेखि असारसम्म।

• मध्यपहाडमा: फागुनदेखि असारसम्म।

• बीउको मात्रा: हिउँदे खेतीका लागि प्रति रोपनी १ के.जी. र बर्खे खेतीका लागि ५००-६०० ग्राम बीउ पर्याप्त हुन्छ।

• दूरी: लाइनदेखि लाइनको दूरी ५० से.मी. र बोटदेखि बोटको दूरी ३० से.मी. कायम गर्दा राम्रो हुन्छ।

३. बाली व्यवस्थापन:

• सिँचाइ: माघमा लगाएको बालीलाई ५-७ पटक सिँचाइ आवश्यक पर्छ। गोडमेलपछि र सुख्खा समयमा नियमित सिँचाइ दिनुहोस्।

• टपड्रेस: बीउ रोपेको १ महिनापछि पहिलो पटक र त्यसको १ महिनापछि दोस्रो पटक बाँकी युरिया मल हाल्नुहोस्।

• गोडमेल र उकेरा: झारपात नियन्त्रण गर्न र बोटलाई सहारा दिन गोडमेल गरी माटो चढाउनु (उकेरा दिनु) जरुरी छ। यसले जरालाई सुख्खा हुनबाट पनि बचाउँछ।

• छापो (मल्चिङ्ग): पराल वा घाँसपातले छापो दिँदा झारपात नियन्त्रण हुन्छ र माटोमा चिस्यान कायम रहन्छ।

मुख्य रोग तथा कीरा र रोकथाम

• पहेँलो मोज्याक रोग: यो भाइरसबाट लाग्ने खतरनाक रोग हो। पातहरू पहेँलो हुने र फल सानो हुने यसका लक्षण हुन्। रोकथामका लागि पार्वती र अर्का अनामिका जस्ता रोग अवरोधक जात लगाउनुहोस्, रोगी बोटलाई तुरुन्तै उखेलेर नष्ट गर्नुहोस् र सेतो झिँगा नियन्त्रण गर्नुहोस्।

• सेतो धुलो (पाउडरी मिल्ड्यु): पात र डाँठमा सेतो धुलो जस्तो देखिन्छ। रोकथामका लागि क्याराथेन २-३ मि.लि. प्रति लिटर पानीमा मिसाएर छर्कनुहोस्।

• फड्के कीरा र छिर्के गवारो: यी कीराहरूले पातको रस चुस्ने र फलमा प्वाल पार्ने गर्दछन्। रोकथामका लागि मालाथायन वा साइपरमेथ्रिन विषादी १-२ मि.लि. प्रति लिटर पानीमा मिसाएर छर्कन सकिन्छ।

फल टिप्ने, प्याकेजिङ्ग र भण्डारण

• टिप्ने समय: फललाई कलिलो र कोमल अवस्थामै टिप्नुपर्छ। ढिलो टिपेमा फल छिप्पिएर खान अयोग्य हुन्छ। सकेसम्म बेलुकापख फल टिप्नु राम्रो मानिन्छ।

• ग्रेडिङ्ग: ६-८ से.मी. लम्बाइका कोसालाई टाढाको बजारका लागि र अन्यलाई स्थानीय बजारका लागि छुट्याउन सकिन्छ।

• प्याकेजिङ्ग: टाढाको बजारमा पठाउनका लागि प्लाष्टिकको क्रेट वा कागजको कार्टुनमा प्याक गर्नु उत्तम हुन्छ।

• भण्डारण: यदि तुरुन्तै बिक्री नहुने भएमा भिन्डीलाई ७-८ डिग्री सेल्सियस तापक्रम र ८५-९०% आर्द्रतामा १२-१५ दिनसम्म भण्डारण गर्न सकिन्छ।

उत्पादन र फाइदा

राम्रो व्यवस्थापन गर्न सकेमा प्रति रोपनी १००० देखि १२०० के.जी. सम्म भिन्डी फलाउन सकिन्छ। भिन्डी तरकारीको रूपमा मात्र नभई यसमा पाइने पौष्टिक तत्वहरूले कोलेस्ट्रोल, रक्तचाप र कब्जियत नियन्त्रण गर्न मद्दत गर्दछ। यसको डाँठ र जरा कागज उद्योग र सख्खर बनाउन पनि प्रयोग हुन्छ। वैज्ञानिक तरिकाले खेती गरेमा भिन्डीले किसानको आर्थिक स्तर उकास्न महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्न सक्छ।