नेपालमा बेसार खेती: परम्परागत ज्ञान र आधुनिक प्रविधिबाट मनग्य आम्दानीको अवसर

काठमाडौं – नेपालीहरूको भान्सामा मसला र औषधिका रूपमा सदियौंदेखि प्रयोग हुँदै आएको बेसार, व्यावसायिक खेतीमार्फत किसानको आयआर्जनको बलियो स्रोत बन्न सक्ने देखिएको छ। जिन्जिबेरसी (Zingiberaceae) परिवारमा पर्ने यो कन्दमूल, जसको वानस्पतिक नाम ‘करक्यूमा लोगा’ हो, नेपालको हावापानी र माटोमा सजिलै फस्टाउने बाली हो। परम्परागत ज्ञानमा आधुनिक प्रविधिको सम्मिश्रण गर्न सके यसबाट किसानहरूले मनग्य आम्दानी लिन सक्ने कृषि विज्ञहरू बताउँछन्।

नेपालमा बेसार खेती कसरी गर्ने ?

बेसार खेतीका लागि नेपालको अधिकांश भू-भाग उपयुक्त मानिन्छ। विशेषगरी उष्ण हावापानी भएको र समुद्री सतहबाट करिब १२०० मिटरसम्मको उचाइमा यसको सफल खेती गर्न सकिन्छ। यसको खेतीका लागि निम्न कुराहरूमा ध्यान दिनु जरुरी छ:

• हावापानी र माटो: पानी नजम्ने, बलौटो दोमट माटो बेसार खेतीका लागि सबैभन्दा उत्तम मानिन्छ। माटोको  (pH) ५.५ देखि ६.५ सम्म हुनु उपयुक्त हुन्छ।

• जग्गाको तयारी: चैत-वैशाखमा पानी परेपछि जग्गालाई राम्ररी खनजोत गरी तयार गर्नुपर्छ। स्थानीय हलोले बनाएको कुलेसोमा १५-२० सेमिको फरकमा बीउ रोपिन्छ। सामान्यतया, एक रोपनी जग्गाका लागि करिब १२० केजी बीउ आवश्यक पर्छ।

• बीउ छनोट र उपचार: बीउ छनोट गर्दा कम्तिमा दुईवटा टुसा उम्रने मुना भएको ३० देखि ५० ग्रामको गानो छान्नुपर्छ। छानिएको बीउलाई २५ ग्राम म्यान्कोजेब र १० ग्राम कार्बोन्डाजिम १० लिटर पानीमा घोलेर आधा घण्टा डुबाउनुपर्छ। त्यसपछि छायाँमा सुकाएर मात्र रोप्नुपर्छ। यसले ढुसीजन्य रोग लाग्नबाट बचाउँछ।

• मलखादको व्यवस्थापन: बेसारलाई धेरै मल आवश्यक पर्छ। एक रोपनी जग्गामा ५०-६० डोको (करिब १५०० केजी) राम्ररी पाकेको गोबर मल हाल्नुपर्छ। यसका साथै, जग्गा तयारी गर्दा प्रतिरोपनी ८ केजी डीएपी, ३ केजी युरिया र ४ केजी म्युरेट अफ पोटास प्रयोग गर्नुपर्छ। रोपेको तीन महिनापछि गोडमेल गर्दा थप २.५ केजी युरिया टपड्रेस गर्नुपर्छ।

• सिँचाइ र गोडमेल: माटो र मौसमको अवस्था हेरी १०-१२ पटकसम्म सिँचाइको आवश्यकता पर्न सक्छ। झारपात नियन्त्रणका लागि बेलाबेलामा गोडमेल गरी माटो खुकुलो बनाइदिनुपर्छ।

• छापो हाल्ने: रोपाई गरेपछि माटोको चिस्यान जोगाइराख्न र झारपात नियन्त्रण गर्न पातपतिङ्गरले ४-६ सेमी बाक्लो हुनेगरी छापो (Mulching) हाल्नुपर्छ।

• बाली लिने: सामान्यतया बेसार रोपेको ९ महिनामा खन्नका लागि तयार हुन्छ। राम्रोसँग हेरचाह गर्दा प्रतिरोपनी २ देखि २.५ मेट्रिक टनसम्म काँचो बेसार उत्पादन गर्न सकिन्छ।

बेसारका नयाँ तथा उन्नत जातहरू के-के छन् ?

उत्पादन बढाउन र रोग प्रतिरोधी क्षमता अभिवृद्धि गर्न उन्नत जातको छनोट महत्त्वपूर्ण हुन्छ। नेपालमा सिफारिस गरिएका र किसानहरूमाझ लोकप्रिय केही उन्नत जातहरू निम्न छन्:

1. कपुरकोट हलेदो-१ र कपुरकोट हलेदो-२: यी जातहरू नेपालकै कृषि अनुसन्धान केन्द्रहरूबाट विकास गरिएका हुन् र यहाँको हावापानी सुहाउँदो मानिन्छन्।

2. सि.आ–१ (CI-1): यो पनि एक सुधारिएको जात हो, जसले राम्रो उत्पादन दिन्छ।

3. सगुन र सुवर्ण: यी जातहरू पनि व्यावसायिक खेतीका लागि सिफारिस गरिएका छन् र यिनमा बेसारको मुख्य तत्व कुरकुमिनको मात्रा बढी पाइन्छ।

बजारको अवस्था र किसानले बजार कसरी खोज्ने ?

बेसार उत्पादन गर्नु जत्तिकै चुनौतीपूर्ण काम यसको बजारीकरण पनि हो। तर, केही उपायहरू अपनाएर किसान आफैँले बजार खोज्न र राम्रो मूल्य लिन सक्छन्:

• मूल्य अभिवृद्धि (Value Addition): काँचो बेसार सिधै बेच्नुभन्दा त्यसलाई प्रशोधन गरेर बेच्दा बढी फाइदा हुन्छ। बेसारलाई उसिनेर, सुकाएर र पिँधेर धुलो बनाई प्याकेजिङ गरेर बेच्दा दोब्बरभन्दा बढी मूल्य पाउन सकिन्छ।

• समूह र सहकारीको भूमिका: किसानहरूले समूह वा सहकारी गठन गरी सामूहिक रूपमा उत्पादन र बजारीकरण गर्न सक्छन्। यसले गर्दा प्रशोधनका लागि आवश्यक उपकरण जुटाउन र ठूला व्यापारीसँग मोलमोलाइ गर्न सजिलो हुन्छ।

• प्रत्यक्ष बजार पहुँच: स्थानीय हाटबजार, सहरका तरकारी पसल वा ठूला होटल तथा रेस्टुरेन्टमा सिधै सम्पर्क गरी आफ्नो उत्पादन बेच्न सकिन्छ।

• डिजिटल प्लेटफर्मको प्रयोग: आजको युगमा सामाजिक सञ्जाल (फेसबुक, इन्स्टाग्राम) र अनलाइन बजार (ई-कमर्स) मार्फत आफ्नो उत्पादनको प्रचार गरी सिधै उपभोक्तासम्म पुग्न सकिन्छ।

• अर्गानिक प्रमाणीकरण: यदि रासायनिक मल र विषादीको प्रयोग नगरी अर्गानिक तरिकाले खेती गरिएको छ भने, त्यसको प्रमाणीकरण गराएर अर्गानिक बजारमा बेच्दा निकै राम्रो मूल्य प्राप्त गर्न सकिन्छ।

नेपालमा बेसार खेती केवल परम्परागत बाली मात्र नभएर किसानको आर्थिक स्तर उकास्ने एक महत्त्वपूर्ण माध्यम बन्न सक्छ। उन्नत जातको छनोट, वैज्ञानिक खेती प्रणाली र स्मार्ट बजारीकरणको रणनीति अपनाउन सके यसले ग्रामीण अर्थतन्त्रमा सकारात्मक परिवर्तन ल्याउन सक्छ।