देख्दा अनौठो, काट्दा झन् अचम्म – भित्रै चकलेटजस्तो गाढा गुदी हुने यो फल आखिर के होला ?
बाहिरबाट हेर्दा सामान्य हरियो फलजस्तो, तर पाकेपछि काटेर हेर्दा भित्र गाढा खैरोदेखि कालोसम्मको नरम गुदी
कहाँको फल हो, कहाँ–कहाँ खेती हुन्छ ?
ब्ल्याक सपोटेको मूल क्षेत्र मेक्सिको तथा मध्य अमेरिका हो। समयसँगै यो न्यानो हावापानी भएका अन्य देशमा पनि फैलिएको छ। अहिले यसको खेती तथा बगैँचा स्तरको उत्पादन मेक्सिको, मध्य अमेरिकाका विभिन्न क्षेत्र, अमेरिकाको फ्लोरिडा, अष्ट्रेलिया, फिलिपिन्सलगायत ठाउँमा पाइन्छ।
भारतमा पनि यो फल भित्रिसकेको छ र केही न्यानो क्षेत्रमा exotic fruit का रूपमा हुर्काइएको पाइन्छ। तर यहाँ एउटा कुरा किसानले बुझ्न जरुरी छ—भारतमा Black Sapote अहिले आँप, केरा वा चिकुजस्तो ठूलो परिमाणमा खेती हुने प्रमुख व्यावसायिक फल होइन। भारतमा “sapota” भन्नाले सामान्यतया चिकु बुझिन्छ, जुन Black Sapote भन्दा अलग फल हो।
नेपालमा खेती गर्न सकिन्छ कि सकिँदैन ?
नेपालमा ब्ल्याक सपोटे अझै नयाँ र सीमित रूपमा मात्र चिनिएको विदेशी फल हो। त्यसैले नेपालका सबै जिल्लामा यसको खेती हुन्छ भनेर भन्न मिल्दैन। यसको मुख्य आवश्यकता न्यानो हावापानी हो।
नेपालको सन्दर्भमा तराई, भित्री मधेस र तल्लो पहाडका न्यानो तथा तुषारो कम पर्ने क्षेत्रमा यसको परीक्षण खेती गर्न सकिने सम्भावना बढी देखिन्छ। हिउँदमा अत्यधिक चिसो हुने, नियमित तुषारो पर्ने तथा हिमाली क्षेत्र भने यसको लागि उपयुक्त हुँदैनन्।
यसको बिरुवा चिसोप्रति संवेदनशील हुन्छ। त्यसैले नेपालमा खेती गर्दा जिल्लाको नामभन्दा पनि त्यो ठाउँको वास्तविक न्यूनतम तापक्रम, तुषारोको अवस्था, उचाइ, घाम र पानीको उपलब्धता हेरेर निर्णय गर्नु राम्रो हुन्छ।
कस्तो ठाउँ रोज्ने ?
ब्ल्याक सपोटे लगाउँदा सबैभन्दा पहिले घाम राम्रो लाग्ने र पानी नजम्ने ठाउँ रोज्नुपर्छ। जमिनमा पानी लामो समयसम्म जमिरह्यो भने जरामा समस्या आउन सक्छ।
हल्का दोमट वा पानी निकास राम्रो भएको माटो उपयुक्त हुन्छ। जमिनमा पानी जम्ने समस्या छ भने रोप्नुअघि नै नाली वा निकासको व्यवस्था गर्नुपर्छ।
व्यावसायिक बगैँचा बनाउने हो भने सिँचाइको सुविधा भएको ठाउँ रोज्नु अझ राम्रो हुन्छ, किनभने लामो समयसम्म पानीको अभाव हुँदा बिरुवाको वृद्धि र फल उत्पादन प्रभावित हुन सक्छ।
बिरुवा कसरी तयार गर्ने ?
ब्ल्याक सपोटे बीउबाट पनि हुर्काउन सकिन्छ, तर व्यावसायिक खेतीका लागि बीउबाट मात्र बिरुवा उत्पादन गर्नु सधैँ राम्रो विकल्प नहुन सक्छ। बीउबाट हुर्केका बिरुवामा फल लाग्न बढी समय लाग्न सक्छ र मातृबोटको गुणस्तर जस्ताको तस्तै नआउन पनि सक्छ।
त्यसैले सम्भव भए भरपर्दो नर्सरीबाट राम्रो जातको कलमी वा ग्राफ्टेड बिरुवा लिनु किसानका लागि सुरक्षित विकल्प हुन्छ।
बिरुवा किन्दा नाम मात्र सुनेर होइन, मातृबोटमा फल कस्तो लाग्छ, फलको आकार, स्वाद, उत्पादन क्षमता र बिरुवा कलमी हो कि बीउबाट तयार गरिएको हो भनेर बुझेर मात्र किन्नुपर्छ।
खेतमा कसरी रोप्ने ?
जमिन तयार गर्दा पहिला पानी निकास राम्रो बनाउनुहोस्। त्यसपछि ठाउँअनुसार पर्याप्त दूरी राखेर खाल्डा तयार गर्नुपर्छ। बिरुवाको जात, माटोको उर्वराशक्ति र भविष्यमा रूखले लिने ठाउँअनुसार दूरी निर्धारण गर्नु राम्रो हुन्छ।
खाल्डामा राम्रोसँग कुहिएको गोबर वा कम्पोस्ट मल मिसाएर बिरुवा रोप्न सकिन्छ। बिरुवा रोप्दा जरालाई नोक्सान नहुने गरी माटोले राम्रोसँग छोप्नुपर्छ।
रोपेपछि तुरुन्तै हल्का सिँचाइ दिनुपर्छ। सुरुवाती अवस्थामा बिरुवाको वरिपरि घाँस तथा झारपात नियन्त्रण गर्नु र आवश्यकताअनुसार मल्चिङ गर्नु उपयोगी हुन्छ।
सिँचाइ कति चाहिन्छ ?
ब्ल्याक सपोटे पानी मन पराउने भए पनि पानी जमेको सहन सक्दैन। त्यसैले सिँचाइ गर्दा माटोको अवस्था हेर्नुपर्छ।
लामो समयसम्म पानी नपरेको अवस्थामा नियमित सिँचाइ आवश्यक पर्न सक्छ। तर लगातार पानी हालेर माटो दलदले बनाउनु हुँदैन। किसानले “पानी चाहिन्छ, तर पानी जम्नु हुँदैन” भन्ने कुरा सम्झनु राम्रो हुन्छ।
मलखाद र रूखको व्यवस्थापन
रूखको उमेर र माटोको अवस्था हेरेर जैविक मल तथा आवश्यक पोषक तत्व व्यवस्थापन गर्नुपर्छ। सुरुका वर्षमा बिरुवाको वृद्धि राम्रो बनाउन पोषण व्यवस्थापन महत्वपूर्ण हुन्छ।
रूख ठूलो हुँदै गएपछि सुक्खा, रोग लागेको वा एकअर्कामा घर्षण हुने हाँगा हटाएर हल्का काँटछाँट गर्न सकिन्छ। यसले रूखको आकार व्यवस्थापन गर्न र बगैँचामा हावा तथा प्रकाशको राम्रो आवागमन कायम गर्न सहयोग गर्छ।
कति समयमा फल लाग्छ ?
बीउबाट तयार गरिएको बिरुवामा फल लाग्न केही वर्ष लाग्न सक्छ। राम्रो व्यवस्थापन गरिएको कलमी बिरुवाले तुलनात्मक रूपमा छिटो फल दिन सक्ने सम्भावना हुन्छ। तर फल लाग्ने वास्तविक समय जात, बिरुवाको उमेर, हावापानी, माटो र व्यवस्थापनमा निर्भर हुन्छ।
त्यसैले बिरुवा बेच्ने व्यक्तिले “यति वर्षमै निश्चित रूपमा धेरै फल लाग्छ” भनेर भनेकै आधारमा ठूलो लगानी गर्नु हुँदैन।
फल पाकेपछि कसरी चिन्ने ?
काँचो ब्ल्याक सपोटेको गुदी कडा हुन्छ र खान उपयुक्त हुँदैन। फल राम्ररी पाक्दै जाँदा गुदी नरम हुँदै जान्छ। पाकेको फलको बाहिरी भागमा पनि नरमपन देखिन सक्छ र काटेर हेर्दा गाढा खैरोदेखि कालो, नरम र क्रिमी गुदी देखिन्छ।
पाकेपछि चम्चाले गुदी निकालेर खान सकिन्छ। यसको यही विशेषताले यसलाई अन्य सामान्य फलभन्दा फरक बनाएको हो।
स्वाद कस्तो हुन्छ ?
यसको नाम “Chocolate Pudding Fruit” भए पनि ठ्याक्कै चकलेटको स्वाद आउँछ भनेर बुझ्नु हुँदैन। यसको पाकेको गुदी नरम, क्रिमी र मिठासयुक्त हुन्छ। कतिपयले यसको बनावटलाई चकलेट पुडिङसँग तुलना गर्छन्।
यसलाई सिधै खानुका साथै शेक, स्मुदी, आइसक्रिम, डेजर्ट तथा विभिन्न मिठाईजन्य परिकारमा प्रयोग गर्न सकिन्छ।
स्वास्थ्यका दृष्टिले के फाइदा छ ?
ब्ल्याक सपोटेमा भिटामिन C पाइन्छ। यसमा क्याल्सियम, फस्फोरसलगायत केही खनिज तथा पोषक तत्व पनि पाइन्छन्। त्यसैले अन्य फलफूलजस्तै यसलाई पनि सन्तुलित आहारको एउटा भागका रूपमा खान सकिन्छ।
तर ब्ल्याक सपोटेलाई कुनै रोगको उपचार गर्ने औषधिका रूपमा प्रचार गर्नु उचित हुँदैन। यसको वास्तविक फाइदा पौष्टिक फलका रूपमा खानु हो।
किसानका लागि बजारको सम्भावना कस्तो छ ?
नेपालमा यो अझै नयाँ फल भएकाले यसको सबैभन्दा ठूलो चुनौती र सम्भावना दुवै बजार हो। नयाँ र अनौठो फल भएकाले होटल, रेस्टुरेन्ट, फलफूलका विशेष पसल तथा नयाँ स्वाद खोज्ने उपभोक्तामाझ आकर्षण पैदा गर्न सकिन्छ।
तर बजारमा माग कति छ र किसानले कति मूल्य पाउँछन् भन्ने विषयमा नेपालमा पर्याप्त व्यावसायिक तथ्यांक छैन। त्यसैले सुरुमा ठूलो क्षेत्रफलमा खेती गर्नुभन्दा सानो क्षेत्रफलमा परीक्षण गरेर उत्पादन, उपभोक्ताको रुचि र बिक्री मूल्य हेर्नु बढी सुरक्षित हुन्छ।
नेपालमा कहाँबाट सुरु गर्दा राम्रो ?
यदि किसानले ब्ल्याक सपोटे परीक्षण गर्न चाहन्छ भने न्यानो तराई, भित्री मधेस वा तल्लो पहाडी क्षेत्रबाट सुरु गर्न सकिन्छ। विशेषगरी हिउँदमा अत्यधिक चिसो नहुने, तुषारोको समस्या कम हुने, घाम राम्रो लाग्ने र सिँचाइको सुविधा भएको ठाउँ बढी उपयुक्त हुन सक्छ।
तराईमै पनि सबै ठाउँ एउटै हुँदैन। त्यसैले आफ्नो खेतको स्थानीय हावापानी र न्यूनतम तापक्रम हेरेर निर्णय गर्नुपर्छ।
ठूलो बगैँचा लगाउनुअघि किसानले के गर्ने ?
यो नेपालका लागि नयाँ फल भएकाले पहिलो चरणमै ठूलो लगानी गर्नु जोखिमपूर्ण हुन सक्छ। किसानले पहिले केही बिरुवा लगाएर परीक्षण गर्नु राम्रो हुन्छ।
पहिलो वर्षदेखि नै फल र बजारको अपेक्षा नगरी बिरुवाको वृद्धि, हिउँदको चिसो सहने क्षमता, फूल आउने समय, फल लाग्ने अवस्था, रोग–कीराको समस्या र फलको गुणस्तर नोट गर्दै जानुपर्छ।
उत्पादन राम्रो देखिएपछि मात्र थप क्षेत्रफलमा विस्तार गर्न सकिन्छ। यसरी परीक्षण गरेर अघि बढ्दा नयाँ फलको जोखिम कम गर्न सकिन्छ।
किसानले बुझ्नुपर्ने कुरा
ब्ल्याक सपोटे नेपालका लागि सम्भावना भएको तर अझै परीक्षण र अध्ययन आवश्यक पर्ने विदेशी फल हो। यसको मूल क्षेत्र मेक्सिको तथा मध्य अमेरिका भए पनि न्यानो हावापानी भएका अमेरिका, अष्ट्रेलिया, फिलिपिन्सलगायतका क्षेत्रमा यसको खेती तथा प्रसार भएको पाइन्छ। भारतमा पनि यो भित्रिसकेको छ।
नेपालमा भने सबै ठाउँमा होइन, न्यानो र तुषारो कम पर्ने क्षेत्रमा मात्र परीक्षण गरेर अघि बढ्नु उपयुक्त हुन्छ। फल पाकेपछि भित्र कालो, नरम र पुडिङजस्तो गुदी बन्ने यसको विशेषता हो। यही कारणले यसले नयाँ फलको बजारमा छुट्टै पहिचान बनाउन सक्ने सम्भावना राख्छ।