खेतबारीमा देखिने चिप्ले किरा : किसानका लागि साथी कि शत्रु ? फाइदा, बेफाइदा र जिउँदै खाँदा हुने जोखिम

वर्षायाम सुरु भएसँगै खेतबारी, करेसाबारी, बगैंचा, ढुंगामुनि, झारपात तथा ओसिलो ठाउँतिर चिप्लिँदै हिँडेको एउटा जीव धेरैको नजरमा पर्न थाल्छ—चिप्ले किरा। यसको खोलरहित, नरम र चिप्लो शरीरका कारण यसलाई सामान्यतया ‘स्लग’ भनिन्छ। पानी र ओसिलो वातावरण मन पराउने भएकाले वर्षायाममा यसको गतिविधि झनै बढ्छ। कतिपय अवस्थामा त हामी आफ्नै धुनमा हिँडिरहेका हुन्छौँ, तर बाटोमा यही चिप्ले किरामाथि खुट्टा परेर आफैँ चिप्लिएको अनुभवसमेत धेरैले गरेका हुन सक्छन्। हेर्दा सामान्य र सानो देखिए पनि खेतबारीमा यसको उपस्थिति भने किसानका लागि कहिलेकाहीँ निकै महत्वपूर्ण विषय बन्न सक्छ।

चिप्ले किरा बालीका लागि सधैँ साथी भने होइन। विशेषगरी रातको समयमा र ओसिलो मौसममा सक्रिय भएर यसले कोमल पात, नयाँ उम्रिएका बिरुवा, तरकारीका कलिला भाग तथा जमिन नजिकका बाली खान सक्छ। पातमा अनियमित प्वाल पार्ने, कलिला बिरुवा काटेर नष्ट गर्ने र तरकारी तथा फलफूलको सतहमा क्षति पुर्‍याउने भएकाले यसको संख्या धेरै बढेमा किसानले प्रत्यक्ष उत्पादन क्षति बेहोर्नुपर्ने अवस्था आउन सक्छ। विशेषगरी सागसब्जी, नयाँ रोपिएका बिरुवा र कोमल पात भएका बालीमा यसको असर बढी देखिन सक्छ। केही प्रजातिका चिप्ले किरा कृषि तथा बागवानीका गम्भीर कीरासमेत मानिन्छन्। त्यसैले खेतबारीमा यसको संख्या अस्वाभाविक रूपमा बढेको छ भने सामान्य जीव भनेर बेवास्ता गर्नु उचित हुँदैन।

तर चिप्ले किरा देखिँदैमा सबैलाई बालीको शत्रु ठानिहाल्नु पनि ठीक हुँदैन। प्रकृतिमा हरेक जीवको आफ्नै भूमिका हुन्छ र चिप्ले किरा पनि त्यसबाट अलग छैन। चराचुरुङ्गी, भ्यागुता, छेपारोलगायतका विभिन्न जीवका लागि यस्ता साना जीव आहार बन्न सक्छन्। यसरी हेर्दा चिप्ले किरा प्राकृतिक खाद्य शृङ्खलाको एउटा हिस्सा हो। त्यसैले खेतमा एउटा–दुईवटा चिप्ले किरा देखिँदैमा जथाभावी विषादी प्रयोग गर्नुभन्दा यसको संख्या, बालीमा भएको क्षति र प्रकोपको अवस्था हेरेर आवश्यक व्यवस्थापन गर्नु बढी उपयुक्त हुन्छ।

खेतबारीमा चिप्ले किराको संख्या बढेको छ भने नियन्त्रणको पहिलो उपाय खेतको सरसफाइ र व्यवस्थापनमा ध्यान दिनु हो। अनावश्यक झारपात, कुहिएका पात, काठका टुक्रा, ढुंगा तथा चिप्ले किराले लुक्न सक्ने अत्यधिक ओसिलो ठाउँलाई व्यवस्थित गर्नुपर्छ। राति वा बिहान सबेरै खेतको निरीक्षण गर्दा यस्ता किरा भेटिने सम्भावना बढी हुन्छ। भेटिएका किरालाई सुरक्षित रूपमा संकलन गरी खेतबाट हटाउने तथा आवश्यक व्यवस्थापन गर्ने उपाय अपनाउन सकिन्छ। रासायनिक विषादी प्रयोग गर्नुपर्ने अवस्था आएमा भने बाली, चिप्ले किराको प्रजाति र प्रकोपको अवस्था हेरेर कृषि प्राविधिकको सल्लाहमा मात्र उपयुक्त उपाय रोज्नु राम्रो हुन्छ।

अब चिप्ले किरासँग जोडिएको अर्को कुरा भने अलि गम्भीर छ। गाउँघरमा चिप्ले किरा जिउँदै निल्दा जोर्नी दुखाइ, बाथ, शरीर दुख्ने वा अन्य रोग निको हुने भन्ने लोकविश्वास सुनिन सक्छ। तर यस्ता दाबीलाई आधुनिक चिकित्साशास्त्रले प्रमाणित उपचार मानेको छैन। बरु नेपालमै प्रकाशित एउटा चिकित्सकीय केस रिपोर्टमा ४७ वर्षीय पुरुषले पुरानो जोर्नीको दुखाइ कम हुने विश्वासमा जिउँदो चिप्ले किरा निलेपछि गम्भीर दुर्घटना भएको उल्लेख छ। उक्त किरा श्वासनलीमा अड्किएर श्वासप्रश्वास बन्द हुँदा उनको मृत्यु भएको र शव परीक्षणका क्रममा करिब ९.५ सेन्टिमिटर लामो चिप्ले किरा श्वासनलीमा अड्किएको भेटिएको थियो। यस घटनाले लोकविश्वासका भरमा जिउँदो जीव निलेर उपचार गर्ने प्रयास कति जोखिमपूर्ण हुन सक्छ भन्ने स्पष्ट देखाउँछ।

जिउँदो वा काँचो चिप्ले किरा खाने विषयमा अर्को स्वास्थ्य जोखिम पनि जोडिन्छ। केही चिप्ले किरा तथा शंखेकिरा Angiostrongylus cantonensis जस्ता परजीवीका वाहक वा मध्यवर्ती होस्ट हुन सक्छन्। संक्रमित चिप्ले किरा काँचै खाँदा मानिसमा यस्तो परजीवी प्रवेश गर्न सक्ने र त्यसबाट मस्तिष्क तथा स्नायु प्रणालीमा असर गर्ने eosinophilic meningitis (मस्तिष्कावरणमा सूजन) जस्तो गम्भीर समस्या उत्पन्न हुन सक्ने बताइएको छ। त्यसैले ‘औषधि हुन्छ’ भन्ने विश्वासमा चिप्ले किरा जिउँदै निल्नु स्वास्थ्यका दृष्टिले सुरक्षित उपाय होइन।

त्यसो भए चिप्ले किराले कुन रोग निको पार्छ त? वैज्ञानिक रूपमा प्रमाणित भएर चिप्ले किरा जिउँदै खाँदा कुनै रोग निको हुन्छ भन्ने उपचार विधि छैन। बाथ, जोर्नी दुखाइ, पेटका रोग, दम वा अन्य दीर्घरोगका लागि यसलाई औषधिका रूपमा प्रयोग गर्ने पर्याप्त वैज्ञानिक आधार छैन। कुनै कुरा गाउँघरमा पुस्तौँदेखि चलिआएको हुन सक्छ, तर परम्परामा रहेको विश्वास र वैज्ञानिक रूपमा प्रमाणित उपचार एउटै कुरा होइन। त्यसैले रोगको उपचारका लागि प्रमाणित चिकित्सा विधि र स्वास्थ्यकर्मीको सल्लाहलाई नै प्राथमिकता दिनुपर्छ।

समग्रमा हेर्दा चिप्ले किरा प्रकृतिको एउटा सामान्य जीव हो, तर खेतबारीमा यसको संख्या बढेर बालीमा क्षति पुर्‍याउन थालेपछि भने किसानका लागि शत्रु बन्न सक्छ। अर्कोतर्फ, प्रकृतिमा यसको आफ्नै भूमिका पनि भएकाले देख्नेबित्तिकै जथाभावी नष्ट गर्ने वा विषादी प्रयोग गर्नेभन्दा प्रकोपको अवस्था हेरेर व्यवस्थापन गर्नु उचित हुन्छ। अझ महत्वपूर्ण कुरा, चिप्ले किरालाई औषधि ठानेर जिउँदै निल्ने चलन वा विश्वासबाट भने टाढै रहनुपर्छ। यसले रोग निको पार्छ भन्ने वैज्ञानिक प्रमाण छैन; बरु घाँटी वा श्वासनलीमा अड्किएर ज्यानै जान सक्ने तथा केही अवस्थामा परजीवी संक्रमणको जोखिमसमेत हुन सक्छ।

त्यसैले खेतबारीमा देखिने चिप्ले किरालाई बालीमा आवश्यकताअनुसार व्यवस्थापन गरौँ, तर मानव स्वास्थ्यका लागि यसलाई जिउँदै खाएर उपचार गर्ने प्रयास नगरौँ। लोकविश्वासभन्दा प्रमाणित उपचार र सुरक्षित कृषि अभ्यासलाई प्राथमिकता दिनु नै किसान र परिवार दुवैका लागि सही बाटो हो।