माटोमुनि बसेर किसानको पसिना लुट्ने ‘खुम्रे कीरा’: बिरुवा ओइलाउने समस्याको स्थायी समाधान र यसलाई जरैदेखि उखेल्ने अचूक उपायहरू

नेपाली किसानका लागि महिनाौँको पसिना बगाएर हुर्काएको बाली एक्कासी ओइलाएको देख्नु भन्दा ठूलो पीडा अरू केही हुँदैन। बाहिरबाट हेर्दा बिरुवा स्वस्थ देखिन्छ, तर माटोमुनि बसेर जरा खाइदिने ‘खुम्रे कीरा’का कारण रातारात पहेँलो भएर बिरुवा मर्छन्। विशेष गरी मकै, आलु, तरकारी र फलफूलका नर्सरीहरूमा यसले ८० देखि ९० प्रतिशतसम्म उत्पादन घटाइदिन्छ। यो कीरा माटोभित्र लुकेर बस्ने हुनाले यसलाई चिन्न र नियन्त्रण गर्न ढिलो भइसकेको हुन्छ, जसले गर्दा किसानको ठूलो लगानी र मेहेनत खेर जान्छ।

तल खुम्रे कीराको पहिचान, जीवन चक्र र यसलाई नियन्त्रण गर्ने प्रभावकारी उपायहरू विस्तृत रूपमा दिइएको छ:

१. खुम्रे कीराको पहिचान (Identification)

• वयस्क (Adult): यसलाई गाउँघरमा ‘भदौरे कीरा’ भनिन्छ। यो कडा पखेटा भएको, खैरो वा कालो रङ्गको हुन्छ र रातको समयमा बढी सक्रिय हुन्छ।

• लार्भा (खुम्रे): यो अंग्रेजी अक्षर ‘C’ आकारको हुन्छ। यसको शरीर सेतो, टाउको खैरो र खुट्टाहरू स्पष्ट देखिन्छन्। यो अवस्था नै बालीका लागि सबैभन्दा हानिकारक हुन्छ।

२. जीवन चक्र (Life Cycle)

यसको चक्र बुझ्नु नियन्त्रणका लागि महत्वपूर्ण छ:

• फुल: जेठ-असारमा पहिलो वर्षा भएपछि वयस्क कीरा निस्कन्छन् र ओसिलो माटोमा फुल पार्छन्।

• लार्भा: असारदेखि असोजसम्म लार्भाहरू सक्रिय भएर जरा खान्छन्।

• प्युपा र वयस्क: जाडो महिनामा यिनीहरू माटोको गहिराइमा जान्छन् र अर्को वर्ष जेठमा फेरि वयस्क बनेर निस्कन्छन्।

३. क्षतिको लक्षणहरू

• बिरुवाहरू एक्कासी पहेँलो भएर ओइलाउँछन्।

• जरा खाइदिने हुनाले बिरुवालाई हातले तान्दा सजिलै उखेलिन्छ।

• आलु, मूला जस्ता कन्दमूल बालीमा कीराले प्वाल पारेर कामै नलाग्ने बनाइदिन्छ।

४. एकीकृत व्यवस्थापनका विधिहरू (Integrated Management)

क) बाली लगाउनुअघि अपनाइने सावधानी (Preventive Measures):

• गहिरो खनजोत: बाली काटिसकेपछि खेतलाई गहिरो गरी जोत्नुहोस्। यसले गर्दा माटोमुनिका कीरा र प्युपा बाहिर निस्कन्छन्, जसलाई चराले खान्छन् वा घामले डढेर मर्छन्।

• कुहिएको मलको प्रयोग: खुम्रे कीरा व्यवस्थापनको सबैभन्दा ठूलो मन्त्र भनेकै ‘काँचो गोबर मल प्रयोग नगर्नु’ हो। काँचो गोबरमा खुम्रेले फुल पार्छ। सधैं राम्ररी कुहिएको मल मात्र प्रयोग गर्नुहोस्।

• बाली चक्र: एउटै खेतमा लगातार मकै वा आलु नलगाउनुहोस्। बीचमा तोरी वा कोसेबाली लगाउँदा कीराको चक्र टुट्छ।

ख) जैविक तथा घरायसी विधि (Organic Methods):

• बत्ती पासो (Light Trap): जेठ-असारमा वयस्क कीराहरू बत्तीमा झुम्मिन्छन्। साँझमा खेतको नजिक बत्ती बालेर त्यसको मुनि पानी र मट्टितेल मिसाएको भाँडो राख्दा माउ कीराहरू डुबेर मर्छन्। एउटा माउ कीरा मार्नु भनेको भविष्यका सयौँ खुम्रेहरूलाई रोक्नु हो।

• नस्पति विषादी: तितेपाती, असुरो, र नीमको पातलाई कुहाएर बनाइएको झोल (local liquid manure) माटोमा हाल्दा यसको गन्धले कीराहरू भाग्छन्।

• पिनाको प्रयोग: नीम वा चिउरीको पिना (प्रति रोपनी २०-३० केजी) प्रयोग गर्नाले कीराको प्रकोप कम हुन्छ।

ग) प्राविधिक/मित्रु ढुसीको प्रयोग (Biological Control):

• मेटाराइजियम (Metarhizium anisopliae): यो खुम्रे कीरा मार्ने सबैभन्दा उत्तम जैविक उपाय हो। ५ ग्राम मेटाराइजियम धुलोलाई १ लिटर पानीमा मिसाएर बिरुवाको फेदमा हाल्ने वा गोबर मलमा मिसाएर खेतमा छर्ने। यसले कीरालाई रोग लगाएर प्राकृतिक रूपमा मार्छ।

घ) रासायनिक विधि (Chemical Methods – अन्तिम विकल्प):
यदि प्रकोप धेरै नै छ र जैविक विधिले काम गरेन भने मात्र रसायन प्रयोग गर्नुहोस्:

• फिप्रोनिल (Fipronil): धूलो विषादी भए प्रति रोपनी १-२ केजीका दरले जोत्ने बेला माटोमा मिसाउने।

यदि तपाईँको बारीमा अहिले नै कीरा लागिसकेको छ भने, खेतमा सिँचाइ (Flood Irrigation) गरिदिनुहोस्। धेरै पानी भएपछि अक्सिजनको कमीले कीराहरू माटोको सतहमा आउँछन्, जसलाई सजिलै टिपेर नष्ट गर्न सकिन्छ।

खुम्रे कीरा एकैपटकमा निर्मूल हुँदैन। यसका लागि समुदायका सबै किसानले मिलेर जेठ-असारमा ‘बत्ती पासो’ राख्ने र काँचो गोबर मल प्रयोग नगर्ने प्रतिज्ञा गरेमा यो समस्यालाई पूर्ण रूपमा नियन्त्रण गर्न सकिन्छ।