हर्रो : त्रिफलाको महत्वपूर्ण घटकदेखि व्यावसायिक खेतीसम्म, नेपालका किसानले जान्नैपर्ने यसको महत्व र सम्भावना
हर्रो (Terminalia chebula)
हर्रोको रूख सामान्यतया ठूलो आकारको हुन्छ र उपयुक्त वातावरणमा २० देखि ३० मिटरसम्म अग्लो हुन सक्छ। यसको फल नै सबैभन्दा महत्वपूर्ण भाग हो। काँचो अवस्थामा हरियो देखिने फल पाक्दै जाँदा पहेँलो तथा खैरो हुँदै जान्छ। फलभित्र ट्यानिनलगायत विभिन्न रासायनिक तत्व पाइने भएकाले यसको औषधीय तथा औद्योगिक महत्व रहेको छ। नेपालमा हर्रो मुख्यतः प्राकृतिक वनबाट संकलन हुँदै आएको पाइन्छ।
आयुर्वेदिक परम्परामा हर्रोलाई पाचन प्रणालीसँग सम्बन्धित समस्या, कब्जियतलगायत विभिन्न अवस्थाका लागि प्रयोग गरिँदै आएको छ। हर्रो, बर्रो र अमला मिलाएर तयार गरिने त्रिफला आयुर्वेदमा चर्चित संयोजन हो। यद्यपि कुनै रोगको उपचारका लागि हर्रो आफैँ सेवन गर्नु उपयुक्त हुँदैन। औषधीय प्रयोजनमा प्रयोग गर्नुअघि योग्य आयुर्वेद चिकित्सक वा स्वास्थ्यकर्मीको सल्लाह लिनु आवश्यक हुन्छ।
किसानका लागि हेर्दा हर्रोको महत्व यसको बहुवर्षीय प्रकृतिमा छ। एकपटक राम्रोसँग स्थापना भएको रूखबाट लामो समयसम्म फल प्राप्त गर्न सकिने भएकाले उपयुक्त क्षेत्रका किसानले यसलाई दीर्घकालीन आम्दानीको स्रोतका रूपमा लिन सक्छन्। विशेषगरी कम उपयोग भएको जमिन तथा कृषि–वन प्रणालीमा अन्य उपयुक्त बालीसँग समायोजन गरेर हर्रो खेती विस्तार गर्न सकिने सम्भावना छ। तर व्यावसायिक खेती सुरु गर्नुअघि स्थानीय माटो, हावापानी, बजार र प्राविधिक अवस्थाको अध्ययन गर्नु आवश्यक हुन्छ।
हर्रोको बिरुवा सामान्यतया बीउबाट उत्पादन गर्न सकिन्छ। राम्रो गुणस्तरका पाकेका फलबाट बीउ छनोट गरी नर्सरीमा बिरुवा तयार गर्न सकिन्छ। बिरुवा रोप्दा पानी नजम्ने, निकास राम्रो भएको र पर्याप्त घाम पर्ने स्थान रोज्नु उपयुक्त हुन्छ। सुरुका वर्षमा झारपात नियन्त्रण, आवश्यक सिँचाइ, मलखाद तथा बिरुवाको संरक्षणमा ध्यान दिनुपर्छ। रूख ठूलो हुँदै जाने भएकाले बगैँचा स्थापना गर्दा भविष्यमा फैलिने क्षेत्रलाई समेत ध्यानमा राखेर रोपण दूरी निर्धारण गर्नुपर्छ।
हर्रोमा फल लागेपछि परिपक्व अवस्थामा सावधानीपूर्वक संकलन गर्नुपर्छ। फल संकलन गर्दा हाँगा भाँच्ने, रूखमा चोट पुर्याउने वा अत्यधिक कुटेर फल झार्ने गर्नु हुँदैन। यसले रूखको वृद्धि र आगामी उत्पादनमा असर पार्न सक्छ। प्राकृतिक वनबाट संकलन गर्दा पनि सबै फल एकैपटक नउठाई केही फल प्राकृतिक पुनरुत्पादनका लागि रूखमै छाड्नु दिगो व्यवस्थापनका लागि महत्वपूर्ण हुन्छ।
संकलनपछि हर्रोलाई सफा गरी राम्रोसँग सुकाउनुपर्छ। ओसिलो अवस्थामा लामो समय राख्दा फलमा ढुसी लाग्ने तथा गुणस्तर घट्ने जोखिम हुन्छ। त्यसैले सफा, सुख्खा र हावापानी मिल्ने स्थानमा राम्रोसँग सुकाएर आकार, गुणस्तर र अवस्थाका आधारमा ग्रेडिङ गरी भण्डारण गर्नुपर्छ। यसरी उत्पादनको गुणस्तर कायम गर्न सके बजारमा राम्रो मूल्य प्राप्त गर्ने सम्भावना बढ्छ।
हर्रोको व्यावसायिक सम्भावना कच्चा फल बिक्रीमा मात्र सीमित छैन। किसान, सहकारी तथा स्थानीय उद्यमीले यसको संकलन, सफाइ, सुकाइ, ग्रेडिङ, प्याकेजिङ र प्रशोधनमार्फत थप मूल्य सिर्जना गर्न सक्छन्। विशेषगरी आयुर्वेदिक तथा हर्बल उद्योगका लागि आवश्यक कच्चा पदार्थको रूपमा यसको मागलाई व्यवस्थित बजारसँग जोड्न सके ग्रामीण क्षेत्रमा रोजगारी र आम्दानीका अवसरसमेत सिर्जना गर्न सकिन्छ।
नेपालमा हर्रोको ठूलो सम्भावना भए पनि यसको व्यावसायिक खेती, गुणस्तरीय बिरुवा उत्पादन, व्यवस्थित संकलन, प्रशोधन र बजारीकरण अझै पर्याप्त रूपमा विस्तार हुन सकेको छैन। त्यसैले स्थानीय तह, वन तथा कृषि कार्यालय, सामुदायिक वन, किसान समूह, सहकारी र निजी क्षेत्रबीच सहकार्य गरी हर्रोको उत्पादन तथा मूल्य शृङ्खला विकास गर्न सके यो नेपालको महत्वपूर्ण जडीबुटीजन्य आम्दानीको स्रोत बन्न सक्छ।
जंगलमा प्राकृतिक रूपमा पाइने हर्रोलाई केवल सामान्य वनस्पतिका रूपमा हेर्नुभन्दा औषधीय महत्व, स्थानीय रोजगारी, कृषि–वन प्रणाली र दीर्घकालीन आम्दानीसँग जोडिएको बहुमूल्य वन पैदावारका रूपमा विकास गर्न आवश्यक छ। उपयुक्त क्षेत्र पहिचान गरी गुणस्तरीय बिरुवा उत्पादन, वैज्ञानिक खेती, दिगो संकलन, उचित प्रशोधन र बजार सुनिश्चित गर्न सकिए हर्रोले किसानको आम्दानी बढाउन मात्र होइन, नेपालको जडीबुटी क्षेत्रलाई थप व्यावसायिक बनाउनसमेत महत्वपूर्ण भूमिका खेल्न सक्छ।