आफ्नै आँगनमा बिरानो स्याउ: कालीमाटीको सूचीमा विदेशी स्याउको राज, नेपाली पसिना गुमनाम
काठमाडौं। हरेक बिहान कालीमाटी फलफूल तथा तरकारी बजार विकास समितिले एउटा मूल्यसूची सार्वजनिक गर्छ। त्यो सूचीमा देशको कृषि अर्थतन्त्रको धड्कन चल्नुपर्ने हो। तर, जब फलफूलको खण्डमा आँखा पुग्छ, त्यहाँ हाम्रो माटो र पसिनाको कथा होइन, पराइ उत्पादनको दबदबा देखिन्छ।
सूचीमा लेखिएको छ ‘स्याउ (झोले) रू २२०-२५०’, ‘स्याउ (फूजी) रू २८०-३२०’। हजारौं किलोमिटर टाढा, समुद्रपारिबाट कन्टेनरमा बन्द भएर आएका, स्टिकर टाँसिएका र चम्किलो बनाइएका यी विदेशी स्याउले हरेक दिन आधिकारिक मूल्य र सम्मान पाउँछन्। तर, यही देशको हिमालको चिसो स्याँठले स्याहारेको, जुम्ला-मुस्ताङको माटोमा फलेको र नेपाली किसानको रगत-पसिनाले सिञ्चिएको स्याउ त्यो सूचीमा कहाँ छ? खोज्दा पनि भेटिँदैन।
यो केवल एउटा नाम छुट्नुको प्राविधिक त्रुटी होइन, यो हाम्रो आफ्नै उत्पादनमाथिको प्रणालीगत उपेक्षाको क्रूर यथार्थ हो। यो आफ्नै आँगनमा हाम्रो स्याउ कसरी ‘बिरानो’ र ‘अनाधिकारिक’ बन्न पुग्यो भन्ने पीडादायी कथा हो।
किसानको आँसुमा भिजेको स्याउको कथा
कल्पना गर्नुहोस्, जुम्लाको कुनै किसानले एक वर्षसम्म कति सपना र मेहनतले स्याउको बोट हुर्कायो होला। हिउँको चिसो सहेर, मलजल गरेर, स्याउका दानालाई मायाले स्याहारेर जब बजार पठाउने बेला हुन्छ, उसको यात्रा बल्ल सुरु हुन्छ। कच्ची बाटोको धुलो, ढुवानीको सकस, र राजधानीसम्म आइपुग्दा आधा दाना कुहिने डर— यी सबै सहेर काठमाडौं आइपुगेको उसको स्याउले आधिकारिक बजारमा प्रवेश नै पाउँदैन।
कालीमाटीको गेटबाहिर, उसको स्याउ ‘अनाधिकारिक’ बन्छ र बिचौलियाको मोलमोलाइको शिकार हुन्छ। उता, संगठित रूपमा भित्रिएको विदेशी स्याउले आधिकारिक सूचीमा सम्मानजनक मूल्य पाउँदा यता हाम्रा किसान आफ्नो उत्पादनको सही मूल्यका लागि अनुनय-विनय गर्न बाध्य छन्। के ‘फूजी’ को चमकअगाडि ‘जुम्ली’ को स्वाद फिक्का लागेको हो? वा हाम्रो किसानको पसिनाको रङ बजारको सूची बनाउनेहरूले देख्दै नदेखेका हुन्?
किन गुमनाम छ नेपाली स्याउ? तीन कारणको चिरफार
१. संगठित आयात, असंगठित उत्पादनको लडाइँ: विदेशी स्याउ ठूला आयातकर्तामार्फत व्यवस्थित रूपमा, आकर्षक प्याकेजिङ र ब्रान्डिङसहित भित्रिन्छ। तर, हाम्रा किसानहरू एक्लाएक्लै, सानो परिमाणमा, परम्परागत डोको र कार्टुनमा आफ्नो उत्पादन लिएर बजार आइपुग्छन्। यो संगठित र असंगठित बिचको लडाइँमा हाम्रो किसानको आवाज सधैँ दबिने गरेको छ।
२. ‘ब्रान्ड’ बिनाको पहिचान: ‘फूजी’, ‘गाला’, ‘रेड डेलिसियस’ जस्ता आकर्षक अन्तर्राष्ट्रिय ब्रान्ड नामको अगाडि ‘जुम्ली स्याउ’ वा ‘मुस्ताङी स्याउ’ आफैँमा एउटा शक्तिशाली ब्रान्ड हो भन्ने कुरा हामीले कहिल्यै बुझेनौं। सरकारी स्तरबाटै यसको ब्रान्डिङ, ग्रेडिङ र प्याकेजिङमा लगानी नहुँदा हाम्रो स्याउले आफ्नो मौलिक पहिचान बजारमा स्थापित गर्न सकेको छैन।
३. पहुँच र नीतिको उपेक्षा: हिमाली जिल्लाबाट काठमाडौंसम्म स्याउ ल्याइपुर्याउन सहज बाटो, ढुवानी अनुदान र मुख्य बजारहरूमा शीतभण्डार (कोल्ड स्टोर) को अभाव छ। जब किसानको उत्पादन बजारसम्म सुरक्षित रूपमा आइपुग्ने ग्यारेन्टी नै हुँदैन, तब त्यसले आधिकारिक सूचीमा स्थान बनाउने कुरा कल्पना बाहिरको हुन जान्छ।
प्रश्न केवल सूचीको होइन, स्वाभिमानको हो
कालीमाटीको त्यो मूल्यसूची केवल अंकहरूको खेल होइन। यो हाम्रो राष्ट्रिय प्राथमिकता, कृषि नीति र किसानप्रतिको सम्मानको ऐना हो। जबसम्म त्यो ऐनामा हामी आफ्नै अनुहार देख्दैनौं, तबसम्म कृषिमा आत्मनिर्भर बन्ने कुरा केवल भाषणमा सीमित हुनेछ।
जबसम्म त्यो सूचीमा गर्वका साथ “स्याउ (जुम्ली)” वा “स्याउ (मुस्ताङी)” भनेर मूल्य तोकिँदैन, तबसम्म हाम्रो माटोमा फलेको मिठास सधैँ अपहेलित र पराइ महसुस गरिरहनेछ।
आखिर, आफ्नै देशको राजधानीको सबैभन्दा ठूलो बजारले नेपाली स्याउलाई कहिले चिन्ने? कहिले बन्छ कालीमाटीको सूची नेपाली स्याउको लागि पनि गर्वको दस्तावेज? प्रश्न अनुत्तरित छ, र यसको उत्तर हरेक नेपाली किसानले खोजिरहेको छ।