नेपालले बार्षिक करोडौं तिरेर किन्ने ‘सुक्खा फल’: के हामीले आफ्नै माटोमा अन्जीर फलाएर विदेशी बजार कब्जा गर्न सक्छौं ? (पूर्ण रिपोर्ट)

हामी नेपालीहरूले विशेष गरी तिहारको भाइ मसलामा, वा तागतका लागि औषधि को रूपमा ‘सुक्खा अन्जीर’ (Dry Fig) धेरै प्रयोग गर्छौं। तर के तपाईंलाई थाहा छ ? हामीले खाने त्यो अन्जीरको ९९% हिस्सा विदेशबाट आउँछ। जबकि, हाम्रो आफ्नै पाखा पखेरामा यसका जंगली दाजुभाइहरू (खन्यु, डुम्री) आफैं फलिराखेका छन्।

१. सुरुमै बुझौं: हामीले अन्जीर खेती किन गर्ने ? (आयातको अवस्था)

नेपालमा अन्जीरको व्यावसायिक उत्पादन असाध्यै कम छ। हामीले बजारमा देख्ने चक्का जस्तो सुक्खा अन्जीर टर्की, अफगानिस्तान, इरान, अमेरिका र भारतबाट आयात हुन्छ। भन्सार विभागको तथ्यांक हेर्ने हो भने, वार्षिक करोडौं रुपैयाँ हामीले अन्जीर किन्न विदेश पठाइरहेका छौं।

खेती गर्नुका ३ मुख्य कारण:

1. ठूलो बजार: विदेशबाट आउने सुक्खा अन्जीर महँगो पर्छ। नेपालमै उत्पादन गरेर ताजा (Fresh) वा सुकाएर बेच्न सके बजारको कुनै कमी छैन।

2. हावापानीको प्रमाण: नेपालका जंगलमा आफैं उम्रिने खन्यु, दुधिलो र डुम्री यही अन्जीर प्रजातिका वनस्पति हुन्। जंगलमा यिनीहरू आफैं सप्रिन्छन् भने, हामीले उन्नत जातको अन्जीर ल्याएर स्याहार गर्दा कति राम्रो फल्ला? यो आफैंमा प्रमाणित तथ्य हो।

3. छिटो आम्दानी: अन्य फलफूल (जस्तै सुन्तला, आँप) लाई फल दिन ४-५ वर्ष लाग्छ, तर अन्जीरले रोपेको दोस्रो वर्षबाटै व्यावसायिक फल दिन थाल्छ।

२. जंगली प्रजाति (खन्यु, डुम्री) र व्यावसायिक अन्जीरमा के फरक छ?

धेरैलाई जिज्ञासा लाग्न सक्छ– के हाम्रै खन्यु वा डुम्री बेच्न सकिँदैन?

• खन्यु (Khanyu): यो खान मिल्छ र एकदम मिठो हुन्छ। पहाडतिर यसलाई ‘गरिबको अन्जीर’ पनि भनिन्छ। तर यसको दाना सानो हुन्छ र भण्डारण क्षमता कम हुन्छ।

• डुम्री (Dumri): यो तराई र पहाडमा पाइन्छ। खान मिल्छ, तर यसभित्र मसिना किराहरू हुने सम्भावना बढी हुन्छ। यो औषधीय गुणले भरिपूर्ण भए पनि व्यावसायिक रूपमा फलकै लागि खेती कम गरिन्छ।

• दुधिलो: यो मुख्यतया: घाँसको लागि प्रयोग हुन्छ, मानिसले खासै खाँदैनन्।

निष्कर्ष: व्यावसायिक खेती गरेर पैसा कमाउनको लागि चाहिँ हामीले ‘फाइकस कारिका’ (Ficus carica) प्रजातिका उन्नत जातहरू (जस्तै: ब्राउन टर्की, मिसन आदि) नै लगाउनुपर्छ। यी जातका फल ठूला, रकिला, गुदीदार र धेरै गुलिया हुन्छन्।

३. नेपालमा अन्जीर खेतीको विधि (Step-by-Step)

क) उपयुक्त हावापानी र माटो

• ठाउँ: तराई, भित्री मधेश र मध्य पहाड (१५०० मिटर उचाइसम्म)। जहाँ खन्यु र डुम्री फल्छ, त्यहाँ यो मज्जाले फल्छ।

• मौसम: अन्जीरले तातो र कम पानी पर्ने ठाउँ मन पराउँछ। फल पाक्ने बेला (जेठ-असार) धेरै पानी पर्यो भने फल फुट्ने र स्वाद खल्लो हुने डर हुन्छ। त्यसैले पानी कम पर्ने ठाउँ वा पाखो बारी यसका लागि उत्तम हो।

• माटो: पानी नजम्ने, बलौटे दोमट माटो। ढुङ्गा मिसिएको माटोमा पनि यो राम्रो हुन्छ।

ख) बिरुवा रोप्ने तरिका

• समय: असार-साउन (बर्खामा) वा माघ-फागुन (जाडो सकिएपछि)।

• दुरी: बोट देखि बोट र लाइन देखि लाइन ३ देखि ४ मिटरको फरकमा रोप्नुपर्छ।

• खाडल: २ फिट गहिरो र २ फिट चौडा खाडल खन्ने। त्यसमा कम्पोस्ट मल, पिना र माटो मिसाएर बिरुवा रोप्ने।

ग) मलजल र स्याहार

• यो सुख्खा सहन सक्ने बिरुवा हो, तर फल लाग्ने बेला माटोमा चिस्यान हुनुपर्छ। थोपा सिँचाइ (Drip Irrigation) प्रविधि अपनाउनु सबैभन्दा राम्रो हो।

• बोटको फेदमा पानी जम्न दिनु हुँदैन, नत्र जरा कुहिएर बोट मर्छ।

घ) काँटछाँट (Pruning) – सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण
अन्जीरको बोटलाई ‘प्रुनिङ’ वा काँटछाँट अनिवार्य चाहिन्छ। किनकि अन्जीर सधैं नयाँ पलाएको हाँगामा मात्र फल्छ। पुरानो हाँगामा फल्दैन। त्यसैले हरेक वर्ष जाडो महिनामा (जब यसको पात झर्छ) बोटका हाँगाहरूलाई छोट्याउनुपर्छ। यसो गर्दा बोट सानो हुन्छ र अर्को वर्ष लटरम्म फल्छ।

४. रोग र किराहरू

अन्जीर निकै बलियो बिरुवा हो, तर केही शत्रुहरू छन्:

1. गबारो (Stem Borer): यसले काण्डमा प्वाल पार्छ।

   • उपचार: प्वाल भित्र तार छिराएर किरा मार्ने वा पेट्रोल/मट्टितेलमा भिजाएको कपास प्वालमा कोचेर माटोले टालीदिने।

2. पातमा खिया (Rust): पातको मुनि खिया जस्तो धब्बा देखिन्छ।

   • उपचार: एग्रोभेटमा पाइने सामान्य फंगीसाइड (ढुसीनाशक) औषधि छर्न सकिन्छ।

3. चरा र झिंगा: पाकेको फल चराले र झिंगाले बिगार्न सक्छ। फल टिप्ने बेला ध्यान दिनुपर्छ।

५. उत्पादन र बजार व्यवस्थापन

• उत्पादन: रोपेको ६ महिनादेखि १ वर्षमै फल देखिन थाल्छ। तेस्रो वर्षबाट एउटा बोटले १५ देखि २५ केजीसम्म फल दिन्छ। बोटको आयु ३०-३५ वर्षसम्म हुन्छ।

• बजार:

  1. ताजा फल (Fresh Fruit): नेपालका ठूला शहरहरूमा ताजा अन्जीरको माग उच्च छ। यो फल नास्पाती वा स्याउ जस्तै टोकेर खान मिल्छ। यसको मूल्य प्रतिकेजी रु. ४०० देखि १००० सम्म पर्न सक्छ।

  2. सुक्खा फल (Dry Fruit): यदि ताजा बेच्न सकिएन भने, यसलाई ‘इलेक्ट्रिक ड्रायर’ मा सुकाएर वा घाममा सुकाएर ‘प्याकेजिङ’ गरी बेच्न सकिन्छ। यसको मूल्य धेरै राम्रो छ।

  3. प्रशोधन: यसबाट जाम, जेली, जुस र वाइन पनि बनाउन सकिन्छ।

६. उपभोग र स्वास्थ्य फाइदा

अन्जीरलाई ‘सुपरफूड’ पनि भनिन्छ।

• कसरी खाने? ताजा फल बोक्रासहितै खान मिल्छ। सुक्खा अन्जीरलाई राति पानी वा दूधमा भिजाएर बिहान खाली पेटमा खाँदा धेरै फाइदा गर्छ।

• फाइदाहरू:

  • कब्जियतको दुश्मन: यसमा फाइबर (Fiber) प्रशस्त हुने भएकाले कब्जियत र पाइल्सका बिरामीलाई अमृत समान हुन्छ।

  • रक्तअल्पता: यसमा आइरन धेरै हुने भएकाले रगतको कमी हुन दिँदैन।

  • हड्डी बलियो: क्याल्सियमको राम्रो स्रोत हो।

  • शक्तिवर्धक: यौन दुर्बलता र शारीरिक कमजोरी हटाउन यो उपयोगी मानिन्छ।

नेपालमा खन्यु र डुम्री जस्ता जंगली अन्जीर आफैं फल्ने देशमा उन्नत अन्जीर खेती सफल नहुने कुरै छैन। बाँझो रहेका पाखाबारी र कम पानी हुने जग्गामा अन्जीर खेती गरेर हामीले विदेशबाट हुने आयात मात्र रोक्दैनौं, मनग्य आम्दानी पनि गर्न सक्छौं।

अन्जीर खेती: थोरै लगानी, कम मेहेनेत, र दीर्घकालीन आम्दानीको भरपर्दो स्रोत हो।