बहुउपयोगी जडिबुटी चिराइतो: फाइदा, खेती प्रविधि र आर्थिक सम्भावना

नेपालको पहाडी भेगमा पाइने जडिबुटीहरूमध्ये चिराइतो

१. चिनारी र औषधीय महत्त्व

चिराइतोको फेददेखि टुप्पासम्म (जरा, डाँठ, पात र फूल) सबै भाग उत्तिकै तितो र गुणकारी हुन्छ। आयुर्वेदमा ‘किराततिक्त’ भनिने यो जडिबुटी प्राचीन कालदेखि नै औषधिको रूपमा प्रयोग हुँदै आएको छ।

यसका प्रमुख फाइदाहरू:

• ज्वरो र रुघाखोकी: विषम ज्वरो (Malaria) र सामान्य रुघाखोकीमा यो निकै प्रभावकारी छ।

• रगत शुद्धीकरण र मधुमेह: यसले रगतलाई सफा गर्छ र चिनीको मात्रा नियन्त्रण गरी मधुमेहका रोगीलाई फाइदा पुऱ्याउँछ।

• पाचन प्रणाली: ग्यास्ट्रिक, पेटको कीरा, कब्जियत र कलेजो सम्बन्धी समस्या समाधान गर्छ।

• छालाको रोग: एन्टिबायोटिक गुणका कारण घाउ-खटिरा र चर्मरोग निको पार्न मद्दत गर्छ।

• अन्य: उच्च रक्तचाप, मोटोपना घटाउन र आँखाको ज्योति बढाउन पनि यसको सेवन लाभदायक मानिन्छ।

२. खेती प्रविधि: नर्सरीदेखि थन्क्याउनेसम्म

चिराइतो दुई वर्षे बाली हो। पहिलो वर्ष यो भुईंमा पात फिँजाएर बस्छ (Rosette stage) भने दोस्रो वर्ष डुकु निस्केर अग्लो हुन्छ र फूल फुल्छ।

• नर्सरी व्यवस्थापन: चिराइतोको बिउ अत्यन्त मसिनो हुने भएकाले बालुवासँग मिसाएर मङ्सिरदेखि वैशाखभित्र नर्सरीमा छर्नुपर्छ। १ वर्गमिटरमा करिब १ ग्राम बिउ छर्नु उपयुक्त हुन्छ।

• बेर्ना सार्ने: असार–साउनको समयमा ६-८ पात भएका बेर्नालाई २५ देखि ५० से.मि. को दूरीमा सार्नुपर्छ।

• मलखाद र सिँचाइ: प्रति रोपनी करिब ८०० देखि १००० केजी राम्ररी पाकेको गोबरमल प्रयोग गर्दा उत्पादन राम्रो हुन्छ। सुख्खा समयमा सिँचाइ गर्दा उत्पादनमा उल्लेखनीय वृद्धि हुन्छ।

• बाली सङ्कलन: दोस्रो वर्षको कात्तिक–मङ्सिर महिनामा फूल फुलेर फल लागेपछि बोटलाई जरासहित उखेलेर छायाँमा सुकाउनुपर्छ।

३. नेपालमा निर्यातको वर्तमान अवस्था

नेपाल विश्वको चिराइतो बजारमा ५० प्रतिशतभन्दा बढी हिस्सा ओगट्ने प्रमुख राष्ट्र हो। नेपालबाट वार्षिक ४०० देखि ५०० मेट्रिक टनसम्म चिराइतो निर्यात हुने गरेको तथ्याङ्क छ।

• प्रमुख गन्तव्य: नेपालबाट उत्पादित चिराइतोको ८०-८५ प्रतिशत हिस्सा भारत निकासी हुन्छ। बाँकी चीन, बंगलादेश र युरोपेली मुलुकहरूमा पुग्ने गरेको छ।

• राजस्वको स्रोत: सरकारी तथ्याङ्क अनुसार राजस्व बुझाउने जडिबुटीहरूमा चिराइतो अग्रस्थानमा छ। यो वैदेशिक मुद्रा आर्जन गर्ने एक भरपर्दो माध्यम बनेको छ।

४. वर्तमान बजार मूल्य र आर्थिक लाभ

चिराइतोको मूल्य बजारको माग र गुणस्तर अनुसार घटबढ भइरहन्छ।

• बजार मूल्य: हालको बजार दर अनुसार गुणस्तरीय चिराइतोको मूल्य प्रति केजी रु. ८०० देखि रु. १५०० सम्म पर्न जान्छ। अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा माग बढ्दा यो मूल्य अझै माथि जान्छ।

• उत्पादन क्षमता: एक रोपनी जग्गाबाट करिब १५० केजीसम्म सुक्खा चिराइतो उत्पादन गर्न सकिन्छ। यदि १५० केजी उत्पादन भएर औसत १००० रुपैयाँमा मात्र बिक्री गर्दा पनि एक रोपनीबाट डेढ लाख रुपैयाँ सजिलै आम्दानी गर्न सकिन्छ।

५. चुनौती र सम्भावना

जङ्गली क्षेत्रबाट जथाभावी उखेल्ने प्रवृत्तिले प्राकृतिक चिराइतो लोप हुने खतरामा छ। त्यसैले, यसको व्यावसायिक खेती नै दिगो आम्दानीको स्रोत हो। नेपालमा स्वर्सिया (Swertia) वंशका ३१ प्रजाति पाइए पनि बजारमा सबैभन्दा बढी माग ‘स्वर्सिया चिराइता’ (Swertia chirayita) को छ।

चिराइतो खेती पहाडी भेगका किसानहरूका लागि कम लगानीमा उच्च प्रतिफल दिने व्यवसाय हो। सरकारी स्तरबाट प्रशोधन केन्द्र र उचित बजार व्यवस्थापनको पहल हुने हो भने चिराइतोले ग्रामीण अर्थतन्त्रमा ठूलो क्रान्ति ल्याउन सक्छ। यदि तपाईंको जमिन १५०० देखि ३००० मिटरको उचाइमा छ भने, चिराइतो खेती तपाईंका लागि आर्थिक समृद्धिको ढोका हुन सक्छ।