के नेपालमा जिरा फलाउन सम्भव छ ? जान्नुहोस् प्रति कठ्ठा १ क्विन्टलसम्म उत्पादन दिने उन्नत बीउ र रोप्ने सही तरिका

१. परिचय

जिरा एक महत्त्वपूर्ण मसला बाली हो । यसको उत्पत्ति मिश्र (इजिप्ट) मा भएको मानिए पनि हाल विश्वको कुल उत्पादनको ७० प्रतिशत हिस्सा भारतले ओगटेको छ । नेपालमा वार्षिक करिब २० अर्ब रुपैयाँ बराबरको जिरा आयात हुने गरेको तथ्याङ्क छ । यो एक वर्षे झाडीदार वनस्पति हो, जसलाई औषधि र मसलाका रूपमा प्रयोग गरिन्छ ।

२. हावापानी र माटो

• हावापानी: जिरा उष्ण तथा उपोष्ण प्रदेशीय बाली हो । यसका लागि सुख्खा र ठिक्कको ओसिलो हावापानी उपयुक्त हुन्छ । बीउ उम्रन र बोटको वृद्धिका लागि १५ देखि २५ डिग्री सेल्सियस र पाक्ने बेलामा २० देखि ३० डिग्री सेल्सियस तापक्रम उत्तम मानिन्छ । फूल फुल्ने र दाना लाग्ने बेलामा सित, हुस्सु र धेरै वर्षा भएमा रोग लाग्ने सम्भावना हुन्छ ।

• माटो: पानी नजम्ने, निकासको राम्रो प्रबन्ध भएको बलौटे दोमट माटो जिराका लागि सबैभन्दा राम्रो हुन्छ । माटोको पी.एच. (pH) मान ६ देखि ७ को बीचमा हुनुपर्छ ।

३. उन्नत जातहरू

नेपाल र छिमेकी क्षेत्रमा प्रचलित केही उन्नत जातहरू निम्न छन्:

• आर.एस.-१, आर.जेड.-१९, आर.जेड.-१८ (राजस्थान जातहरू)

• टुपोल्का (बुल्गेरियाली उन्नत जात)

• जि.सी.-४३, जि.सी.-३, ए.सी.-१९८

• Cumin-816 (चिनियाँ उन्नत जात)
  यी जातहरू ११० देखि १८० दिनभित्र तयार हुन्छन् ।

४. बीउ दर र उपचार

• बीउ दर: प्रति रोपनी ६०० देखि ७०० ग्राम बीउ आवश्यक पर्छ (करिब ४००-५०० ग्राम प्रति कठ्ठा) ।

• बीउ उपचार: बीउ छर्नुअघि ढुसीनाशक विषादी (जस्तै: थिरम वा सेरेसन) २.५ देखि ३ ग्राम प्रति केजी बीउका दरले उपचार गर्नुपर्छ । बीउलाई ८ घण्टा भिजाएर छर्दा अंकुरण छिटो र राम्रो हुन्छ ।

५. जग्गा तयारी र रोप्ने तरिका

• जग्गा तयारी: जग्गालाई ५-६ पटक राम्ररी जोतेर माटोलाई निकै भुरभुरी र मसिनो बनाउनुपर्छ । अघिल्लो बालीका ठुटाहरू हटाएर साना-साना बेड (क्यारी) हरू बनाउनु सिँचाइका लागि सजिलो हुन्छ ।

• रोप्ने समय: कात्तिकदेखि मंसिर महिनासम्म जिरा छर्न सकिन्छ (मंसिर १ देखि २५ गतेसम्मको समय उत्कृष्ट) ।

• रोप्ने विधि: जिरालाई लाइनमा छर्नु राम्रो हुन्छ । हारदेखि हारको दूरी ३० से.मि. र बोटदेखि बोटको दूरी १५ से.मि. राख्नुपर्छ । बीउलाई १ देखि २ सेन्टिमिटर भन्दा बढी गहिराइमा गाड्नु हुँदैन ।

६. मलखाद व्यवस्थापन

• कम्पोस्ट मल: प्रति रोपनी ४० देखि ५० डोको कम्पोस्ट वा गोठेमल प्रयोग गर्ने ।

• रासायनिक मल: प्रति रोपनी १.५ केजी डीएपी र १.५ केजी पोटास जग्गा तयारीकै बेला हाल्नुपर्छ । बीउ छरेको एक महिनापछि १.५ केजी युरियाले टपड्रेस (Top-dress) गर्नुपर्छ । कुखुराको मल वा तोरीको पिना प्रयोग गर्दा ओइलाउने रोग कम लाग्ने र उत्पादन बढ्ने देखिन्छ ।

७. सिँचाइ र गोडमेल

• सिँचाइ: बीउ छर्नेबित्तिकै हल्का सिँचाइ गर्नुपर्छ । त्यसपछि माटोको चिस्यान हेरी ८-१० दिनको फरकमा ४ देखि ६ पटकसम्म सिँचाइ गर्न सकिन्छ । फूल फुल्ने र दाना लाग्ने बेला (छरेको ३०, ४५, ६५ र ८० दिनमा) सिँचाइ अनिवार्य छ, तर पाक्ने बेला सिँचाइ बन्द गर्नुपर्छ ।

• गोडमेल: जिराका बोट साना हुने भएकाले झारपातले छिटो थिच्न सक्छ । त्यसैले २ देखि ३ पटकसम्म गोडमेल गरी झार हटाउनुपर्छ ।

८. बिरुवा संरक्षण (रोग तथा कीरा)

• खराने रोग (Powdery Mildew): पात र डाँठमा सेतो धुलो देखिन्छ । यसको नियन्त्रणका लागि ‘क्याराथेन’ १ एम.एल. प्रति लिटर पानीमा मिसाएर स्प्रे गर्नुपर्छ ।

• ओइलाउने रोग (Wilt): बोट अचानक ओइलाएर मर्ने समस्या । यसका लागि घुम्ती बाली अपनाउने र बीउ उपचार गर्ने ।

• लाही कीरा (Aphid): बिरुवाको रस चुसेर क्षति पुर्‍याउँछ । यसका लागि ‘डाइमेथोएट’ वा प्राकृतिक निमजन्य विषादी प्रयोग गर्न सकिन्छ ।

९. बाली कटानी तथा उत्पादन

बोटहरू पहेँलो भएपछि जिरा पाकेको मानिन्छ । साधारणतया ८० देखि १२० दिनमा बाली तयार हुन्छ । बोटलाई जरासहित उखेलेर वा काटेर घाममा राम्ररी सुकाउनुपर्छ । दानामा १० प्रतिशत भन्दा कम चिस्यान हुने गरी सुकाएर भण्डारण गर्नुपर्छ ।

• उत्पादन: राम्रो व्यवस्थापन भएमा प्रति रोपनी ३० देखि ४५ केजी (प्रति कठ्ठा करिब ६० देखि १०० केजी) सम्म जिरा उत्पादन लिन सकिन्छ ।

यसरी वैज्ञानिक विधि अपनाएर जिरा खेती गर्दा कम लगानीमा उच्च आम्दानी लिन सकिन्छ, जसले कृषकको आर्थिक अवस्था सुधार गर्न ठूलो मद्दत पुर्‍याउँछ ।