रैथाने बाली कोदो: ‘कुअन्न’ बाट ‘सुपरफुड’ सम्मको यात्रा र यसको व्यावसायिक सम्भावना

नेपाललाई विश्वसामु ‘कृषिप्रधान देश’ भनेर चिनिन्छ। तर, विडम्बना नै मान्नुपर्छ, नेपालमा वार्षिक करिब ७५ करोड रुपैयाँ बराबरको १५ हजार मेट्रिक टनभन्दा बढी कोदो छिमेकी मुलुकबाट आयात हुने गरेको छ। कुनै समय ‘गरिबको खान्की’ वा ‘कुअन्न’ भनेर उपेक्षा गरिएको कोदो अहिले सहरी क्षेत्रमा ‘सुपरफुड’ का रूपमा लोकप्रिय बन्दै गएको छ। जलवायु परिवर्तनको असर खेपिरहेको वर्तमान विश्वमा, कम पानीमा पनि फल्न सक्ने र माटोको स्वास्थ्य नबिगारी उत्पादन हुने कोदो नेपालको पहाडी अर्थतन्त्रको मेरुदण्ड बन्न सक्ने देखिन्छ।

१. कोदो खेतीको पर्यावरणीय र प्राविधिक पक्ष

कोदो वातावरणीय दृष्टिकोणले अत्यन्तै महत्त्वपूर्ण बाली हो। यसको जराको सञ्जालले माटोलाई दह्रोसँग समातेर राख्ने हुनाले पहाडी भिरालो जमिनमा वर्षाको पानीले माटो बगाउन दिँदैन, जसले भू-क्षय (Soil Erosion) रोक्न मद्दत गर्छ।

• हावापानी: कोदो उष्णदेखि उपोष्ण जलवायुमा राम्रोसँग फल्छ। यो समुद्र सतहबाट ६० मिटर (तराई) देखि ३,१०० मिटरको उच्च पहाडी क्षेत्रसम्म खेती गर्न सकिने लचिलो बाली हो।

• माटो: यसका लागि पानी नजम्ने, खुकुलो र हल्का बलौटे दोमट माटो सबैभन्दा उपयुक्त हुन्छ। यो बाली कम उर्वर, रुखो र सीमान्तकृत जमिनमा पनि बिना कुनै अतिरिक्त मल सहजै फल्न सक्छ।

२. बाली लगाउने र भित्राउने समय

कोदो मुख्यतया मनसुन (वर्षायाम) को बाली हो। नेपालको सन्दर्भमा:

• रोप्ने समय: जेठ-असार महिनामा ब्याडमा बीउ राखिन्छ र असारको अन्त्यदेखि साउन महिनाभित्र (बेर्ना ३०-३५ दिनको भएपछि) यसको रोपाइँ गरिन्छ।

• भित्राउने समय: जात अनुसार कोदो रोपेको झण्डै ३ देखि ५ महिनामा (असोजको अन्त्यदेखि मंसिरसम्म) पाक्छ। कोदोको बाला खैरो वा गाढा रातो भएपछि यसलाई टिपेर, सुकाएर र ठटाएर अन्न भित्राउने गरिन्छ।

३. नेपालका लागि सिफारिस गरिएका उन्नत जातहरू

नेपाल कृषि अनुसन्धान परिषद् (NARC) ले विभिन्न भौगोलिक क्षेत्रका लागि निम्न जातहरू सिफारिस गरेको छ:

• ओखलढुङ्गा-१: मध्य र उच्च पहाडी क्षेत्रका लागि उपयुक्त।

• डल्ले-१: बढी उत्पादन दिने र पहाडी भेगमा लोकप्रिय।

• काब्रे कोदो-१ र काब्रे कोदो-२: रोग प्रतिरोधात्मक क्षमता भएका र दाना राम्रो लाग्ने जात।

• शैलुङ कोदो-१: पछिल्लो समय विकास गरिएको उच्च उत्पादनशील जात।

४. बाली संरक्षण: रोग-कीरा र समाधानका उपायहरू

कोदो खेतीमा केही समस्याहरू देखिए तापनि सही व्यवस्थापनले यसलाई समाधान गर्न सकिन्छ:

५. पोषणको ‘पावरहाउस’: स्वास्थ्य फाइदाहरू

आधुनिक चिकित्सा विज्ञानले कोदोलाई पोषणको खानी मानेको छ:

• कल्सियम र आइरन: चामल र मकैको तुलनामा कोदोमा ३५ गुणा बढी क्याल्सियम पाइन्छ, जसले हड्डी र दाँत बलियो बनाउँछ।

• मधुमेह नियन्त्रण: यसको ‘ग्लाइसेमिक इन्डेक्स’ कम हुने भएकाले सुगरका बिरामीका लागि यो सर्वोत्तम विकल्प हो।

• ग्लुटेनमुक्त: यो पचाउन सजिलो हुन्छ र ग्लुटेन एलर्जी भएकाहरूका लागि सुरक्षित छ।

• तौल व्यवस्थापन: यसमा पाइने प्रचुर फाइबरले पाचन प्रणाली सुधार्छ र शरीरको तौल नियन्त्रण गर्न मद्दत गर्छ।

६. विविध परिकार र व्यावसायिकता

कोदोको प्रयोग अब ढिँडो र रक्सीमा मात्र सीमित छैन:

• परम्परागत: कोदोको ढिँडो, लोकल कुखुराको रस, गुन्द्रुकको अचार र सांस्कृतिक महत्त्व बोकेको तोङ्बा/जाँड।

• आधुनिक: अचेल बजारमा कोदोको पीठोबाट मःम, बिस्कुट, केक, पाउरोटी, र बालबालिकाका लागि पौष्टिक लिटो समेत व्यावसायिक रूपमा उत्पादन भइरहेको छ।

७. अबको बाटो: सरकार र सरोकारवालाको भूमिका

कोदोको आयात रोक्न र यसलाई ‘निर्यातमुखी’ बाली बनाउन राज्यले ठोस कदम चाल्नुपर्छ:
१. न्यूनतम समर्थन मूल्य (MSP): किसानलाई उचित मूल्यको ग्यारेन्टी गर्न सरकारले नै कोदो खरिद गर्ने व्यवस्था गर्नुपर्छ।
२. मिसन कार्यक्रम: पहाडी जिल्लाहरूमा ‘कोदो मिसन’ सञ्चालन गरी उन्नत बीउ र कृषि औजारमा अनुदान दिनुपर्छ।
३. प्रशोधन केन्द्र: कोदो झार्न र पिस्न श्रम बढी लाग्ने हुनाले आधुनिक थ्रेसर र मिलहरूको व्यवस्था गर्नुपर्छ।
४. ब्रान्डिङ: नेपाली कोदोलाई ‘अर्गानिक हिमालयन प्रडक्ट’ का रूपमा विश्व बजारमा ब्रान्डिङ गर्न सके यसले ठुलो विदेशी मुद्रा भित्र्याउन सक्छ।

कोदो केवल एउटा अन्न मात्र नभएर नेपालको भूगोल, संस्कृति र स्वास्थ्यको आधार स्तम्भ हो। आयातित चामलमा निर्भर हुनुभन्दा आफ्नै पाखा-पखेरामा फल्ने यो ‘सुनौलो दाना’ लाई प्रवद्र्धन गर्नु आजको आवश्यकता हो। यदि सरकार र निजी क्षेत्रले हातेमालो गर्ने हो भने कोदो खेतीले नेपालको ग्रामीण अर्थतन्त्रमा क्रान्ति ल्याउन सक्छ।