लुलु गाई: अस्तित्वको कसीमा एक रैथाने गौरव, जसलाई जोगाउनु हाम्रो पुर्खाप्रतिको सम्मान हो
मुस्ताङ, मनाङ र डोल्पाको उच्च हिमाली क्षेत्र (२५०० देखि ४००० मिटर) मा पाइने ‘लुलु’ गाई नेपालको एक अद्वितीय, ऐतिहासिक र रैथाने पशु प्रजाति हो। अछामी गाईपछिको दोस्रो सानो कदको यो गाईको जुरो नहुनु र दह्रो खुर हुनु यसका प्रमुख शारीरिक विशेषता हुन्, जसले यसलाई हिमाली भीरपाखा र कठोर चिसो हावापानीमा सजिलै अनुकूलित हुन मद्दत गर्दछ।
यद्यपि यसले दैनिक औसतमा साढे दुई लिटर मात्र दूध दिने भए तापनि, यसको दूध पोषणका दृष्टिले अत्यन्त उच्च कोटीको मानिन्छ। अनुसन्धानबाट लुलु गाईको दूधमा मानव स्वास्थ्यका लागि सर्वोत्तम मानिने ‘ए-२ बीटा केसिन’ प्रोटिन आमाको दूधमा पाइने प्रोटिनसरह नै रहेको प्रमाणित भइसकेको छ, जसले गर्दा यो स्थानीय भोटे, थकाली तथा गुरुङ समुदायको जीविकोपार्जन र स्वास्थ्यसँग सदियौँदेखि अभिन्न रूपमा जोडिएको छ।
दुर्भाग्यवश, आज यो बहुमूल्य प्रजाति अस्तित्वको संकटसँग जुधिरहेको छ। व्यावसायिक लाभका लागि अन्य जातका गाईसँग गरिने क्रस-ब्रीडिङ, आधुनिक पशुपालनप्रतिको बढ्दो मोह, परम्परागत चरन क्षेत्रको संकुचन र संरक्षण चेतनाको कमीले गर्दा शुद्ध नश्लको लुलु गाई लोपोन्मुख अवस्थामा पुगेको हो। दूध उत्पादन बढाउने नाममा गरिएको क्रस-ब्रीडिङले यसको शुद्ध आनुवंशिक गुणलाई खतरामा पारिरहेको छ।
यसको ऐतिहासिक र जैविक महत्त्वलाई दृष्टिगत गर्दै हाल राष्ट्रिय पशु प्रजनन तथा आनुवंशिक अनुसन्धान केन्द्र, खुमलटारले केही गाई ल्याएर आनुवंशिक स्रोत संरक्षणको प्रयास थालेको छ। तथापि, यो अमूल्य जैविक निधिलाई जोगाउन विज्ञहरूले थप प्रभावकारी कदम चाल्न जोड दिएका छन्।
शुद्ध नश्लको पहिचान गरी विशेष संरक्षण कार्यक्रम सञ्चालन गर्ने, हिमाली क्षेत्रमा नै थप अनुसन्धान तथा प्रजनन केन्द्रहरू स्थापना गर्ने, स्थानीय समुदायमा चेतना जगाउने र लुलु गाई पालनमा किसानलाई विशेष प्रोत्साहन दिनु अहिलेको आवश्यकता हो। समयमै यथोचित पहल नभएमा यो अद्वितीय प्रजाति सदाका लागि लोप हुने र नेपालको जैविक विविधतामा अपूरणीय क्षति पुग्ने निश्चित छ।