आखिर के छ नेपालको भिर मौरीको महमा ?
नेपालका अग्ला पहाडका ठाडा भीरमा डोरीको भरमा झुन्डिँदै मौरीको चाका निकाल्ने दृश्य धेरैका लागि रोमाञ्चक लाग्न सक्छ। तर नेपाली पहाडी समुदायका लागि यो केवल साहसिक काम होइन, पुस्तौँदेखि चलिआएको परम्परा, सीप र आयआर्जनसँग जोडिएको भिर मौरीको मह सिकार हो। वैज्ञानिक रूपमा Apis laboriosa भनिने भिर मौरी सामान्यतया करिब १,२०० देखि ३,००० मिटर उचाइका चट्टानी भीरमा पाइन्छ र ठूला चाका बनाउने मौरीका रूपमा चिनिन्छ। नेपालमा यसको मह सिकार विशेषगरी लमजुङ, गोरखा, कास्की, म्याग्दीलगायतका पहाडी क्षेत्रमा हुँदै आएको पाइन्छ।
भिर मौरीको मह सिकार कुनै एउटा जाति वा समुदायमा मात्र सीमित छैन। लमजुङमा गुरुङ समुदायसँग यसको परम्परा विशेष रूपमा जोडिएको छ भने दोर्दी क्षेत्रमा घले तथा तामाङ समुदायले समेत परापूर्वकालदेखि मह सिकार गर्दै आएको स्थानीय सरकारी स्रोतमा उल्लेख छ। गोरखाको अजिरकोट क्षेत्रमा गुरुङ समुदायका स्थानीय मह सिकारी सक्रिय छन् भने म्याग्दीका विभिन्न क्षेत्रमा पुन, पाइजा, तिलिजा पुन तथा पुर्जालगायत स्थानीय परिवारले पुस्तौँदेखि भिर मौरीको मह निकाल्दै आएका छन्। त्यसैले भिर मौरीको मह सिकारलाई एउटा जातिको मात्र परम्परा नभई विभिन्न पहाडी समुदायले आफ्नो स्थानीय ज्ञान र सीपअनुसार जोगाउँदै आएको मौलिक परम्पराका रूपमा बुझ्न सकिन्छ।
भिर मौरीको मह सिकार सामान्य घारबाट मह निकाल्नेजस्तो सहज काम भने होइन। अग्लो र ठाडो चट्टानमा रहेको चाकासम्म पुग्न अनुभवी मह सिकारी डोरी वा बाँसको भर्याङबाट भीरमा झर्नुपर्छ। मौरीलाई केही समय पर हटाउन धुवाँको प्रयोग गरिन्छ र लामो बाँस तथा परम्परागत औजारको सहयोगमा चाका काटेर मह निकालिन्छ। भीरको उचाइ, चिप्लो चट्टान र मौरीको आक्रमणका कारण यो अत्यन्त जोखिमपूर्ण काम हो। त्यसैले यसका लागि वर्षौँको अनुभव, सीप, समूहगत समन्वय र स्थानीय भूगोलको राम्रो ज्ञान आवश्यक हुन्छ।
नेपालमा भिर मौरीको मह सिकार मुख्यतः वसन्त र शरद् ऋतुमा हुने गरेको पाइन्छ। धेरै ठाउँमा वैशाख–जेठतिर र फेरि कार्तिक–मंसिरतिर मह निकाल्ने चलन छ। यद्यपि कुन ठाउँमा कुन समयमा मह सिकार गर्ने भन्ने कुरा मौसम, उचाइ, फूल फुल्ने समय र मौरीको अवस्थाअनुसार फरक पर्न सक्छ। लमजुङको भुजुङ, घनपोखरा, ताघ्रिङ, मिप्रा, घलेगाउँ तथा आसपासका क्षेत्र, गोरखाको अजिरकोट, म्याग्दीका विभिन्न गाउँ र कास्कीको अन्नपूर्ण क्षेत्र भिर मौरीको मह सिकारका लागि चर्चित छन्।
भिर मौरीको महत्व मह उत्पादनमा मात्र सीमित छैन। मौरीले फूलमा परागसेचन गराउँदै वनस्पतिको प्राकृतिक प्रजननमा महत्वपूर्ण भूमिका खेल्छ। भिर मौरी बस्ने वन, भीर तथा वरपरका फूल फुल्ने वनस्पतिको संरक्षणले समग्र जैविक विविधता जोगाउन सहयोग गर्छ। दुर्गम पहाडी समुदायका लागि यसको मह नगद आम्दानीको स्रोतसमेत हो। त्यसैले भिर मौरी जोगाउनु भनेको मह उत्पादन गर्ने मौरी मात्र जोगाउनु नभई त्यससँग जोडिएको वन, वनस्पति, स्थानीय ज्ञान र समुदायको जीविकोपार्जनसमेत जोगाउनु हो।
भिर मौरीको महलाई परम्परागत रूपमा स्वादिलो तथा प्राकृतिक खाद्य पदार्थका रूपमा प्रयोग गरिन्छ। सामान्य महमा प्राकृतिक चिनी, ऊर्जा तथा विभिन्न जैविक यौगिक पाइने भएकाले मह शरीरलाई ऊर्जा दिने खाद्य पदार्थका रूपमा प्रयोग गरिन्छ। तर भिर मौरीको महले कुनै निश्चित रोग निको पार्छ भन्ने दाबीलाई वैज्ञानिक प्रमाणबिना प्रचार गर्नु उचित हुँदैन। अझ महत्वपूर्ण कुरा, सबै भिर मौरीको मह ‘म्याड हनी’ हुँदैन। मौरीले गुराँस अर्थात् रोडोडेन्ड्रनका केही प्रजातिलगायत ग्रायनोटोक्सिन भएका वनस्पतिबाट रस सङ्कलन गरेको अवस्थामा महमा ग्रायनोटोक्सिन हुन सक्छ।
यस्तो महलाई ‘म्याड हनी’ भनिन्छ र धेरै मात्रामा सेवन गर्दा चक्कर, वाकवाकी, बान्ता, रक्तचाप घट्ने, मुटुको धड्कन सुस्त हुने तथा बेहोस हुनेसम्मका समस्या देखिन सक्छन्। त्यसैले स्रोत र गुणस्तर परीक्षण नभएको महलाई औषधि वा नशालु पदार्थका रूपमा प्रयोग गर्नु हुँदैन। विशेषगरी ‘म्याड हनी’ भनेर बिक्री हुने महमा ग्रायनोटोक्सिनको मात्रा परीक्षण नगरी यसको सुरक्षित मात्रा निश्चित गर्न सकिँदैन।
नेपालमा भिर मौरीको महको मूल्य उत्पादन क्षेत्र, गुणस्तर, संकलनको समय र बजारअनुसार फरक पर्छ। विभिन्न नेपाली स्रोतमा यसको मूल्य केही हजार रुपैयाँ प्रतिकिलोदेखि प्रिमियम ‘म्याड हनी’का लागि दशौँ हजार रुपैयाँ प्रतिकिलोसम्म पुगेको उल्लेख पाइन्छ। विदेशी बजारमा समेत नेपाली म्याड हनी तथा ‘हिमालयन वाइल्ड हनी’का रूपमा महँगो मूल्यमा बिक्री गरिएका उदाहरण भेटिन्छन्। कतिपय अन्तर्राष्ट्रिय विक्रेताले प्रतिकिलो सयौँ अमेरिकी डलरसम्म मूल्य राखेका छन्। तर विदेशमा महँगो मूल्यमा बिक्री भएको रकम सबै मह सिकारीले पाउने भने होइन; प्रशोधन, प्याकेजिङ, गुणस्तर परीक्षण, ढुवानी, आयातकर्ता र वितरकको खर्च तथा नाफासमेत जोडिन्छ।
विश्वको नजरमा नेपालको भिर मौरी
नेपालमा हुने भिर मौरीको मह सिकार पछिल्ला वर्षमा स्थानीय समुदाय र नेपाली पर्यटकबीच मात्र सीमित छैन। सामाजिक सञ्जाल तथा अन्तर्राष्ट्रिय डकुमेन्ट्रीहरूले नेपालको यो अनौठो परम्परालाई विश्वभरका दर्शकमाझ पुर्याउन थालेका छन्। विशेषगरी चर्चित ट्राभल तथा डकुमेन्ट्री निर्माता Ruhi Çenet ले नेपालको भिर मौरीको मह सिकारबारे तयार पारेको भिडियोले करोडौँ दर्शक पाएको छ। यसले नेपालको भिर मौरी, जोखिमपूर्ण मह सिकार र यससँग जोडिएको स्थानीय जीवनप्रति अन्तर्राष्ट्रिय चासो कति ठूलो हुन सक्छ भन्ने देखाउँछ।
विदेशी दर्शकले जब सयौँ मिटर अग्लो भीरमा डोरीको भरमा झुन्डिएर नेपाली मह सिकारीले हजारौँ मौरीबीचबाट मह निकालिरहेको दृश्य देख्छन्, उनीहरूले एउटा प्राकृतिक उत्पादन मात्र देखिरहेका हुँदैनन्; नेपालको पहाड, स्थानीय संस्कृति, परम्परागत सीप, साहस र गाउँको जीवनशैली पनि देखिरहेका हुन्छन्। यही कारण भिर मौरीको मह सिकारलाई नेपालको पर्यटनसँग जोड्न सकिने महत्वपूर्ण सम्भावनाका रूपमा लिन सकिन्छ।
Ruhi Çenet को भिडियो मात्र होइन, नेपालमा हुने भिर मौरीको मह सिकारबारे विभिन्न अन्तर्राष्ट्रिय ट्राभल भिडियो, डकुमेन्ट्री र सामाजिक सञ्जाल सामग्रीले समेत करोडौँ दर्शकमाझ नेपालको यो मौलिक परम्पराको दृश्य पुर्याएका छन्। यसले नेपालमा कृषि तथा वनआधारित एउटा परम्परागत गतिविधि कसरी विश्व पर्यटनको आकर्षण बन्न सक्छ भन्ने उदाहरणसमेत प्रस्तुत गरेको छ।
यसबाट एउटा महत्वपूर्ण कुरा प्रस्ट हुन्छ – नेपालमा कृषि र पर्यटनलाई अलग–अलग क्षेत्रका रूपमा मात्र हेर्नुपर्ने अवस्था छैन। भिर मौरीको मह उत्पादन, मह सिकारको परम्परा, स्थानीय खाना, होमस्टे, पदयात्रा, पहाडी संस्कृति र प्राकृतिक दृश्यलाई एउटै पर्यटन प्याकेजमा जोड्न सकियो भने एउटा गाउँमा उत्पादन हुने महले विश्वभरबाट पर्यटक तान्ने माध्यम बन्न सक्छ।
मह सिकार हेर्न आएका पर्यटकले स्थानीय होमस्टेमा बस्ने, खाना खाने, गाइड लिने, स्थानीय उत्पादन खरिद गर्ने र गाउँको संस्कृति बुझ्ने भएकाले यसको प्रत्यक्ष लाभ मह सिकारीदेखि स्थानीय होटल व्यवसायी, यातायात व्यवसायी, गाइड र अन्य स्थानीय उद्यमीसम्म पुग्न सक्छ। यसरी भिर मौरीको एउटा चाका केवल महको स्रोत नभई गाउँको पर्यटन अर्थतन्त्र चलाउने आधारसमेत बन्न सक्छ।
बजारसँगै संरक्षणको चुनौती
भिर मौरीको महको मूल्य र माग बढ्दै जाँदा यसको संरक्षण झनै महत्वपूर्ण बन्छ। अत्यधिक मह सङ्कलन, मौरीको बासस्थानमा हुने क्षति, वन विनाश, फूल फुल्ने वनस्पतिको कमी र बदलिँदो मौसमले भिर मौरीको भविष्यमा असर पार्न सक्छ। त्यसैले मौरीको गोला नष्ट नहुने गरी निश्चित समय र विधिबाट मात्र मह सङ्कलन गर्ने, मह सिकारीको सुरक्षा सुनिश्चित गर्ने तथा भिर मौरीको प्राकृतिक बासस्थान संरक्षण गर्नुपर्ने आवश्यकता छ।
नेपालले भिर मौरीको महलाई केवल जंगलबाट निकालेर बेचिने जंगली महका रूपमा मात्र नहेरी हिमालय, जैविक विविधता, स्थानीय संस्कृति, परम्परागत सीप र साहसिक पर्यटनसँग जोडिएको नेपाली मौलिक उत्पादनका रूपमा विकास गर्न सके यसको बजार अझ विस्तार हुन सक्छ। गुणस्तर परीक्षण, स्वच्छ प्रशोधन, आकर्षक प्याकेजिङ, स्रोतको पहिचान र उचित ब्रान्डिङ गर्न सके भिर मौरीको महले स्थानीय समुदायको आम्दानी बढाउनुका साथै नेपालको पर्यटन र निर्यात बजारमा समेत नयाँ सम्भावना खोल्न सक्छ।
यसरी हेर्दा नेपालको भिर मौरी केवल भीरमा चाका लगाउने मौरी होइन, प्रकृति, संस्कृति, साहस, स्थानीय जीविकोपार्जन, कृषि र पर्यटनलाई एउटै धागोमा जोड्ने नेपालको जीवित सम्पदा हो। अबको आवश्यकता मह सिकारको पुरानो परम्परा हराउन नदिने, मह सिकारीको जोखिम घटाउने र भिर मौरीको बासस्थान जोगाउँदै यसको उत्पादनलाई उचित बजारसम्म पुर्याउने हो। परम्परा र संरक्षणलाई सँगसँगै अघि बढाउन सके नेपालको ‘भीरको सुन’ भनेर चिनिन सक्ने भिर मौरीको महले गाउँदेखि विदेशी बजारसम्म अझ ठूलो पहिचान बनाउन सक्छ।
सावधानी : भिर मौरीको महलाई औषधि सम्झेर सेवन गर्नु हुँदैन। सबै भिर मौरीको मह ‘म्याड हनी’ हुँदैन, तर ग्रायनोटोक्सिनयुक्त महले विषाक्त असर गर्न सक्छ। स्रोत र गुणस्तर नखुलेको मह धेरै मात्रामा सेवन नगर्नुहोस्।