नेपाली अलैंची: ‘कालो सुन’ को विश्व बजारमा चर्चा, मूल्यमा अस्थिरताले किसान चिन्तित

काठमाडौं। मसलाको रानीको उपमा पाएको नेपाली अलैंची, जसलाई ‘कालो सुन’ पनि भनिन्छ, विश्वबजारमा आफ्नो विशिष्ट सुगन्ध र गुणस्तरका कारण प्रख्यात छ। पूर्वी पहाडी जिल्लाहरू ताप्लेजुङ, पाँचथर, इलाम, संखुवासभा लगायतका हजारौं किसानहरूको प्रमुख आयस्रोत बनेको यो नगदे बालीको मूल्यमा भने बारम्बार आउने उतारचढावले किसान र व्यवसायी दुवैलाई चिन्तित बनाएको छ।

नेपालमा अलैंचीको मूल्य कति छ ?

हाल नेपाली बजारमा अलैंचीको मूल्य यसको गुणस्तर र आकार अनुसार प्रति मन (४० किलो) ४० हजारदेखि १ लाख २० हजार रुपैयाँसम्म कारोबार भइरहेको छ। यो मूल्य माग, उत्पादनको परिमाण र अन्तर्राष्ट्रिय बजारको प्रभावले निरन्तर घटबढ भइरहन्छ।

विशेषगरी, राम्रोसँग सुकाइएको, नफुटेको, ठूलो र आकर्षक दाना भएको अलैंची (जम्बो जेट वा जेजे) ले उच्च मूल्य पाउँछ। त्यसपछिको मध्यम गुणस्तर (मीडियम वा एसडी) र सामान्य (चलान) खालको अलैंचीको मूल्य क्रमशः कम हुन्छ। यद्यपि, अधिकांश किसानले उत्पादनको उचित मूल्य नपाउने र बजारमा बिचौलिया हावी हुने समस्या वर्षौंदेखि जस्ताको तस्तै छ।

विश्वबजारमा कसरी हुन्छ किनबेच ?

विश्वबजारमा नेपाल, ग्वाटेमालापछि अलैंची उत्पादन गर्ने दोस्रो ठूलो मुलुक हो। नेपालमा उत्पादित ९५ प्रतिशतभन्दा बढी अलैंची भारत हुँदै तेस्रो मुलुकमा निर्यात हुन्छ। यसको प्रमुख बजार भारत, पाकिस्तान, बंगलादेश र मध्यपूर्वका खाडी मुलुकहरू हुन्। पछिल्लो समय युरोप र अमेरिकामा पनि यसको निर्यातको प्रयास भइरहेको छ।

विश्वबजारमा यसको किनबेच मुख्यतः निम्न तरिकाले हुन्छ:

• कमोडिटी एक्सचेन्ज: ठूला व्यापारीहरूले अन्तर्राष्ट्रिय कमोडिटी बजारमा यसको भाउ निर्धारण र किनबेच गर्छन्, जसको सीधा असर नेपाली बजारमा पर्छ।

• निर्यातकर्तामार्फत: नेपालका निर्यात व्यवसायीहरूले विदेशी खरिदकर्तासँग सिधा सम्पर्क गरी यसको व्यापार गर्छन्। तर, अधिकांश व्यापार भारतीय व्यापारीहरूमार्फत हुने भएकाले नेपालले सोझो लाभ लिन सकेको छैन।

• सरकारी माध्यम: समय-समयमा सरकारी निकायहरूको पहलमा व्यापार सम्झौताहरू भए पनि यसले निरन्तरता पाउन सकेको छैन।

विश्वबजारमा यसको मूल्य उत्पादनको मात्रा, प्रमुख खरिदकर्ता देशहरूको माग, र प्रतिस्पर्धी देश (विशेषगरी ग्वाटेमाला) को उत्पादन अवस्थामा निर्भर रहन्छ।

यसलाई किन खाने गरिन्छ ?

अलैंचीको माग यसको बहुउपयोगी गुणका कारण विश्वभर उच्च छ। यसलाई मुख्यतया निम्न कारणले खाने गरिन्छ:

१. स्वाद र सुगन्धका लागि: यो एक उत्कृष्ट र महँगो मसला हो। चिया, कफी, बिर्यानी, पुलाउ, मासुका परिकार, खीर, मिठाई र अन्य विभिन्न परिकारलाई सुगन्धित र स्वादिष्ट बनाउन यसको प्रयोग अनिवार्य जस्तै छ।
२. औषधीय गुण: आयुर्वेद र परम्परागत चिकित्सामा यसको ठूलो महत्त्व छ। यसले पाचन प्रणालीलाई बलियो बनाउने, पेट फुल्ने समस्या कम गर्ने, रुघाखोकी र घाँटीको खसखस हटाउने, रक्तचाप नियन्त्रण गर्ने र मुखको दुर्गन्ध हटाउन मद्दत गर्छ।
३. मुख शुद्धिका लागि (माउथ फ्रेसनर): खाना खाइसकेपछि यसको दाना चपाउँदा मुख ताजा र सुगन्धित हुन्छ। यो प्राकृतिक माउथ फ्रेसनरको रूपमा निकै लोकप्रिय छ।

यसबाट के-के बन्छ ?

अलैंचीलाई केवल मसलाको रूपमा मात्र नभई कच्चा पदार्थको रूपमा प्रयोग गरी विभिन्न मूल्य अभिवृद्धि गरिएका उत्पादनहरू बनाइन्छ, जसले यसको बजारलाई थप फराकिलो बनाएको छ:

• अलैंचीको धुलो: मसलाको रूपमा सिधै प्रयोग गर्न मिल्ने गरी धुलो बनाइन्छ।

• अलैंचीको तेल (Essential Oil): यसको दानाबाट निकालिने तेल अत्यन्तै महँगो हुन्छ। यो तेल अत्तर (Perfume), सौन्दर्य प्रशाधन, साबुन र औषधी बनाउन प्रयोग हुन्छ।

• अर्क (Extracts): विभिन्न पेय पदार्थ, च्युइङगम, चकलेट, आइसक्रिम र बेकरीका उत्पादनहरूमा स्वाद र सुगन्ध दिन यसको अर्क प्रयोग गरिन्छ।

• औषधीय उत्पादन: आयुर्वेदिक र हर्बल कम्पनीहरूले कफ सिरप, पाचक चूर्ण र अन्य औषधिहरू बनाउन यसको व्यापक प्रयोग गर्छन्।

• अलैंचीयुक्त चिया/कफी: तयारी चिया र कफीमा अलैंची मिसाएर प्रिमियम उत्पादनको रूपमा बिक्री गरिन्छ।

समग्रमा, नेपाली अलैंची देशको अर्थतन्त्र र विशेषगरी पूर्वी पहाडका किसानहरूको जीवनस्तर उकास्ने एक महत्वपूर्ण नगदे बाली हो। यसको अनुपम सुगन्ध र गुणस्तरले विश्वबजारमा नेपाललाई छुट्टै पहिचान दिएको छ। यद्यपि, मूल्यमा आउने अस्थिरता, बिचौलियाको बिगबिगी, परम्परागत प्रशोधन प्रणाली र अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा सिधा पहुँचको अभाव यस क्षेत्रका प्रमुख चुनौती हुन्।

यी चुनौतीहरूलाई सम्बोधन गर्न सरकारी स्तरबाट ठोस नीतिगत हस्तक्षेप, किसानलाई प्रत्यक्ष बजार पहुँचको सुनिश्चितता, र ‘नेपाली अलैंची’ को अन्तर्राष्ट्रिय ब्रान्डिङ गर्नु अपरिहार्य देखिन्छ। यदि उत्पादनदेखि निर्यातसम्मको शृङ्खलालाई व्यवस्थित र आधुनिक बनाउन सकियो भने, यो ‘कालो सुन’ ले साँच्चिकै देशको आर्थिक समृद्धिमा सुनौलो अध्याय थप्न सक्ने निश्चित छ।