कालो मकै: रङ्गले होइन, गुणले चिनाउँदै – नेपाली किसानका लागि नयाँ नगदे बाली र स्वास्थ्यका लागि अनमोल उपहार

‘ब्लाककर्न’ अर्थात् कालो मकै, आफ्नो अद्वितीय तैलिय चम्किलो कालो रंग र भित्री भागमा रहेका बैजनी रंगका ‘नानी’ हरूका कारण विशेष मानिन्छ। यसको स्वादिलो र माँडीलोपन, पहेँलो मकै भन्दा बढी गुलियो स्वादका साथै यसमा पाइने स्वास्थ्यवर्धक तत्वहरूले गर्दा यो विश्वभर लोकप्रिय बन्दै गएको छ। करिब ३ मिटर अग्ला डाँठ र २० सेन्टिमिटरसम्म लामो घोगा हुने यो मध्यम आकारको प्रजाति सुरुमा सेतो रंगको भए पनि बढ्दै जाँदा गाढा कालो रंग धारण गर्दछ, जसरी मानिसको औंलाको रंग परिवर्तन हुन्छ।

यहाँ कालो मकैको बारेमा विस्तृत जानकारी, नेपालमा यसको खेतीको सम्भावना र बजार विस्तारका विषयमा चर्चा गरिएको छ:

स्वास्थ्य लाभ:

कालो मकैमा ‘एन्थोसिआनिस’ तत्व रहेको हुन्छ, जसले पेटको ज्वलन र वायु नियन्त्रणमा महत्वपूर्ण भूमिका खेल्छ। यसका साथै यसमा फलाम, थियामिन, रिबोफ्लाविन, निआसिन, म्याग्नेसियम, फोल्यात, फोस्फोरस तथा भिटामिन ए जस्ता स्वस्थकर तत्वहरू पनि पाइन्छन्। यी पोषक तत्वहरूले समग्र स्वास्थ्य सुधारमा मद्दत गर्दछन्।

उपयोग र परिकार:

कालो मकैलाई पोलेर, उसिनेर तथा भुटेर खान सकिन्छ। थोरै बटर, नुन र मरिचले यसको स्वादलाई अझै उत्कृष्ट बनाउँछ। यो अत्यन्त बहुउपयोगी विशेषता भएको मकै भएकाले यसलाई पहेँलो मकै प्रयोग गर्ने हरेक तरिका र विधिमा प्रयोग गर्न सकिन्छ। यसलाई मिल वा जाँतोमा पिसेर बनेको च्याँख्लाबाट खाना, पिठो, रोटी वा ढिँडो जस्ता परिकार बनाएर पनि प्रयोग गर्न सकिन्छ।

पेरुमा अत्यन्तै लोकप्रिय पेय ‘चिचा मोरादा’ पनि कालो मकै उसिन्दा निस्किएको झोलबाट बनाइन्छ। गर्मी मौसममा यसको विशेष प्रयोग हुने गरेको छ। मसातो जस्ता अल्कोहोलिक उत्पादनहरू पनि यसबाट गरिन्छ।

ऐतिहासिक पृष्ठभूमि र विश्वव्यापी प्रचलन:

कालो मकैको उत्पत्तिबारे स्पष्ट व्याख्या नभए पनि यो आदिकालदेखि नै प्रकृतिमा रहेको विश्वास गरिन्छ। अमेरिकी महाद्वीपका ‘अज्टेक’ समुदायले करिब २ हजार वर्षदेखि यसलाई बालीको रूपमा उत्पादन र संरक्षण गरिरहेको अध्ययनहरूले देखाएका छन्। पेरु र दक्षिण अमेरिकामा यसको उत्पादन र प्रयोग अझ पुरानो हुनसक्ने ठानिएको छ। उत्तर अमेरिकामा भने करिब १८६० को दशकबाट यसको प्रयोगमा आएको देखिन्छ।

विभिन्न स्थानमा यसलाई फरक फरक नामले चिनिन्छ। पेरुमा यसलाई ‘मेइज मोराडो’ भनिन्छ भने संयुक्त राज्य अमेरिका तथा संयुक्त अधिराज्य बेलायतमा यसलाई ‘ब्लाक एज्टेक’ वा ‘ब्लाक मेक्सिकन मेज’ भनिने गरिन्छ। दक्षिण अमेरिका बाहेकका स्थानमा कालो मकै बजारमा सहजै उपलब्ध नभए पनि स्थानीय साना बजारहरूमा साना किसानले बिक्रीवितरण गर्ने गरेको पाइन्छ।

नेपालमा खेतीको सम्भावना:

कालो मकैलाई उम्रन र फल्न तातो मौसमी क्षेत्र उपयुक्त मानिन्छ। मूलतः समशीतोष्ण जलवायु भएको क्षेत्र जहाँ मध्य र उच्च वर्षाको सम्भावना रहेको हुन्छ, ती क्षेत्रमा यसको खेती अपेक्षाकृत हुने देखिन्छ। यसका लागि नेपालको हावापानी उपयुक्त हुने देखिन्छ।

• हावापानी: नेपालको तराई, भित्री मधेश तथा दक्षिणी पहाडी क्षेत्र, उपत्यका र बेंशीहरूमा कालो मकैको खेती गर्न सकिने सम्भावना विज्ञहरूले बताएका छन्। यी क्षेत्रहरूमा गर्मी मौसमको अवधि लामो हुने र पर्याप्त वर्षा हुने भएकाले कालो मकैको लागि आदर्श मानिन्छ। आवश्यक अध्ययन र अनुसन्धान गरी उपयुक्त जातको छनोट गर्न सके यसको खेतीले राम्रो प्रतिफल दिन सक्छ।

बजार विस्तारका लागि अवसरहरू:

नेपालमा कालो मकैको खेतीले नयाँ कृषि व्यवसायको ढोका खोल्न सक्छ। यसको अद्वितीय रंग, स्वाद र स्वास्थ्य लाभका कारण यसको बजारमा राम्रो सम्भावना देखिन्छ।

• स्थानीय बजार: सुरुमा यसलाई स्थानीय बजारहरूमा प्रवर्द्धन गर्न सकिन्छ। ताजा घोगा, पिठो र अन्य परिकारहरूको बिक्री मार्फत उपभोक्ताहरूलाई आकर्षित गर्न सकिन्छ।

• पर्यटकीय क्षेत्र: नेपालका पर्यटकीय क्षेत्रहरूमा कालो मकैबाट बनेका परिकारहरू (जस्तै: मकैको रोटी, ढिँडो) लाई स्थानीय विशेष परिकारको रूपमा प्रवर्द्धन गर्न सकिन्छ। यसले पर्यटकहरूलाई नयाँ स्वाद अनुभव गराउनुका साथै स्थानीय किसानको आय वृद्धिमा मद्दत गर्छ।

• अनलाइन बजार: डिजिटल प्लेटफर्मको प्रयोग गरी कालो मकै र यसबाट बनेका उत्पादनहरूलाई अनलाइन बेच्न सकिन्छ। यसले देशव्यापी रूपमा ग्राहकहरूसम्म पुग्न मद्दत गर्छ।

• प्रशोधन र मूल्य अभिवृद्धि: कालो मकैलाई पिसेर पिठो बनाउने, विभिन्न खाजाका परिकारहरू तयार पार्ने, वा पेय पदार्थहरू (जस्तै: चिचा मोरादा) बनाएर बेच्न सकिन्छ। यसले उत्पादनको मूल्य अभिवृद्धि गर्छ र बजारमा विविधता ल्याउँछ।

• निर्यातको सम्भावना: यदि नेपालमा पर्याप्त मात्रामा कालो मकै उत्पादन हुन सके, भने यसलाई छिमेकी देशहरू वा अन्य युरोपेली तथा अमेरिकी बजारहरूमा पनि निर्यात गर्न सकिन्छ जहाँ यसको माग बढ्दो छ।

• जागरूकता र प्रवर्द्धन: कालो मकैको स्वास्थ्य लाभ र यसको उपयोगबारे उपभोक्ताहरूलाई जागरूक गराउन आवश्यक छ। विभिन्न कृषि मेला, खाद्य प्रदर्शनी र सामाजिक सञ्जाल मार्फत यसको प्रवर्द्धन गर्न सकिन्छ।

नेपालमा कालो मकैको खेती र बजार विस्तारका लागि थप अध्ययन, प्रविधि हस्तान्तरण, किसानहरूलाई तालिम र सरकारी सहयोगको आवश्यकता देखिन्छ। यसले कृषि क्षेत्रमा नयाँ आयाम थप्नका साथै किसानको आयस्तर उकास्न महत्वपूर्ण भूमिका खेल्न सक्छ।