गाई-भैँसीको घाँसदेखि गोठालाको खाजासम्म: खनिउँ हाम्रो वनपाखाको एउटा बिर्सिएको ‘सुपरफुड’!
बिहानीपख गाई-बाख्राका लागि घाँसको भारी बोकेर पाखा-पखेरा चहारेको त्यो दिन याद छ ? घाँस काट्दा-काट्दै थकित भएको शरीर, अनि गोठालोको भोक मेट्ने एकमात्र सहारा रुखको फेदमा लटरम्म फलेको ‘खनिउँ’। बोटबाट पाकेको खनिउँ टिप्ने, अनि लुगाको फेर वा भोटोमा एक-दुई पटक पुछेर टलक्क टल्काउँदै, हतार-हतार मुखमा हालेको त्यो स्वाद ! न कुनै पसलको प्याकेट, न कुनै कृत्रिम स्वाद – त्यो खनिउँमा मिसिएको माटोको सुगन्ध र आफ्नै पसिनाको मिठास आजको महँगो ‘सुपरफुड’ले कहाँ दिन सक्ला र ?
हाम्रो गाउँघरका पाखा-पखेरा र वनजंगलमा पाइने ‘खनिउँ’ प्रकृतिले मानवजाति र पशुपन्छीलाई दिएको एक अनमोल उपहार हो। आधुनिकताको दौड र रासायनिक मल तथा विषादी प्रयोग गरिएका महँगा फलफूलहरूको भिडमा खनिउँ पूर्णतः प्राकृतिक, विषादीमुक्त र स्वास्थ्यवर्द्धक विकल्पका रूपमा रहेको छ। वैज्ञानिक वर्गीकरणअनुसार मोरेसी (Moraceae) परिवारमा पर्ने यो रैथाने वनस्पति नेपालको मध्यपहाडी र बेसी क्षेत्रमा सदियौँदेखि लोकप्रिय छ। यसको संरक्षण र प्रवर्द्धन गर्न नसक्दा आधुनिक सहरीकरणको प्रभावले यो अमूल्य फल आज ओझेलमा पर्दै गएको छ।
खनिउँको वनस्पति विज्ञान अत्यन्तै रोचक छ। यो मध्यम आकारको पतझड प्रकृतिको रुख हो, जसका पातहरू खस्रा, लाम्चा र फेदको एकातर्फ बढी फैलिएका (Asymmetrical) हुन्छन्। यसको सबैभन्दा अनौठो विशेषता भनेको यसको फल फल्ने तरिका हो। अन्य फलफूलहरू हाँगामा झुण्डिएर फल्छन् भने खनिउँका फलहरू मुख्य रुखको फेद, जरा र जमिनतर्फ लहसिएका विशेष रूपान्तरित हाँगाहरूमा (Stolons) झुप्पा परेर फल्दछन्। पाकेपछि नरम, गिलो र निकै गुलियो हुने खनिउँको फल पोषक तत्वको भण्डार नै हो। यसमा पाइने भिटामिन ए ले आँखाको ज्योति तेज बनाउन र रोग प्रतिरोधात्मक क्षमता बढाउन मद्दत गर्छ भने भिटामिन सी ले छालाको चमक बढाउन र घाउ निको पार्न सघाउँछ। साथै, यसमा पाइने भिटामिन बी कम्प्लेक्स, क्याल्सियम, पोटासियम, आइरन र म्याग्नेसियमले पाचन प्रणालीलाई सुदृढ पार्ने, हड्डी बलियो बनाउने र रक्तअल्पता (Anemia) कम गर्ने काम गर्छन्।
स्वास्थ्य र पोषणका अतिरिक्त खनिउँको बहुआयामिक महत्त्व छ। ग्रामीण अर्थतन्त्रमा यसलाई सर्वोत्तम ‘डालेघाँस’ मानिन्छ। विशेषगरी हिउँदको सुख्खा मौसममा जब हरियो घाँसको अभाव हुन्छ, तब खनिउँले गाई, भैँसी र बाख्राका लागि पोसिलो आहारा प्रदान गर्छ। यसलाई घाँसका रूपमा खुवाउँदा पशुको दूधको मात्रा र घिउको अंश समेत बढ्ने गर्छ। औषधीय गुणले युक्त यसको बोक्रा र चोपलाई परम्परागत रूपमा पेट दुख्ने, झाडापखाला र विभिन्न फंगल इन्फेक्सन निको पार्न प्रयोग गरिन्छ। वातावरणीय दृष्टिले पनि यो उत्तिकै महत्त्वपूर्ण छ। यसको जरा भुइँमा बलियोसँग फैलिने हुनाले भिरपहरा र कान्लामा माटो समातेर भू-क्षय रोक्न र पहिरो नियन्त्रण गर्न यसले महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्छ।
आर्थिक दृष्टिकोणबाट हेर्दा खनिउँ एक कम लागत र उच्च प्रतिफल दिने वनस्पति हो। यसका लागि कुनै कृत्रिम हेरचाह वा रासायनिक मलको आवश्यकता पर्दैन। वर्षायामको सुरुवातमै यसको बीउ वा हाँगा रोपेर सजिलै खेती गर्न सकिन्छ। आफ्नै खेतबारीका कान्ला वा भिरोलो जग्गामा यसलाई व्यवस्थित ढङ्गले हुर्काउन सके यसबाट पशुपालनको लागत घट्नुका साथै फल बिक्री गरेर अतिरिक्त आम्दानीसमेत लिन सकिन्छ।
खनिउँ केवल एउटा वनस्पति मात्र होइन, यो हाम्रा पुर्खाहरूको जीवनशैली, स्वास्थ्य र वातावरणीय सन्तुलनको आधारस्तम्भ हो। बढ्दो वन विनाश र हाम्रा रैथाने प्रजातिहरूप्रतिको घट्दो चासोले गर्दा यो लोप हुने अवस्थामा पुगेको छ। यदि हामीले समयमै यसको महत्त्व बुझी संरक्षण गर्न सकेनौँ भने, आउँदो पुस्ताका लागि खनिउँ केवल किताबी पानामा सीमित रहनेछ। त्यसैले, प्रकृतिको यो अमूल्य उपहारलाई जोगाउनु र यसको बहुउपयोगी फाइदाहरूको प्रचार-प्रसार गर्नु आजको आवश्यकता हो।