नेपालमा कपास खेती: प्रविधि, चुनौती र सम्भावना

कपास (Cotton) नेपालको कृषि अर्थतन्त्रमा एउटा महत्वपूर्ण औद्योगिक बाली हो। यसलाई ‘सेतो सुन’ को रूपमा पनि चिनिन्छ। नेपालमा यसको खेती विशेषगरी तराई र भित्री तराईका जिल्लाहरूमा (दाङ, बाँके, बर्दिया, कैलाली, कञ्चनपुर र सुर्खेत) केन्द्रित छ। कपास केवल एउटा बाली मात्र नभई यो कपडा उद्योग र तेल उद्योगका लागि कच्चा पदार्थको मुख्य स्रोत हो।

१. नेपालको हावापानी र माटोको अनुकूलता

नेपालको तराई र भित्री तराईको उष्ण तथा उपोष्ण हावापानी कपास खेतीका लागि उपयुक्त छ।

• हावापानी: कपासलाई न्यानो मौसम चाहिन्छ। १६°C देखि ३२°C सम्मको तापक्रम यसका लागि उत्तम मानिन्छ। डल्ला पाक्ने समयमा वर्षा नभई घाम लाग्ने र सुख्खा मौसम भएमा कपासको गुणस्तर राम्रो हुन्छ।

• माटो: पानी नजम्ने, राम्रो निकास भएको र उर्बर दोमट वा बलौटे दोमट माटो कपासका लागि उपयुक्त हुन्छ। माटोको pH ५.५ देखि ८.५ सम्म हुनुपर्छ।

२. खेती प्रविधि

नेपालमा कपास खेतीलाई व्यवस्थित गर्न निम्न चरणहरू अपनाउनु आवश्यक छ:

• जमिन तयारी: गहिरो जोताइ गरेर माटोलाई बुरबुराउँदो बनाउनुपर्छ। रोप्नु २–३ हप्ता अगाडि १५–२५ टन प्रति हेक्टरका दरले राम्ररी कुहिएको गोठेमल माटोमा मिसाउनुपर्छ।

• जात र बीउदर: सिफारिस गरिएका उन्नत जातहरूमा ट्यामकट SP-37 र एफ-1054 मुख्य हुन्। हाइब्रिड जातको प्रयोगले उत्पादनमा वृद्धि गर्न सकिन्छ।

• रोप्ने समय र विधि: सिँचित क्षेत्रमा वैशाख मध्यदेखि जेठ मध्यसम्म र असिँचित क्षेत्रमा पहिलो मनसुन वर्षापछि रोप्नुपर्छ। पङ्क्ति पूर्व-पश्चिम दिशामा राख्दा घामको किरण बढी मात्रामा पर्छ।

३. मलखाद र सिँचाइ व्यवस्थापन

• • रासायनिक मल: नाइट्रोजन (६० केजी), फस्फोरस (४० केजी) र पोटास (२० केजी) प्रति हेक्टर आवश्यक पर्छ। नाइट्रोजनलाई दुई भागमा बाँडेर फूल लाग्ने समयमा टपड्रेसिङ गर्नु बढी लाभदायक हुन्छ।

  • सिँचाइ: बीउ रोपेको ३०–४० दिनमा पहिलो सिँचाइ र त्यसपछि आवश्यकता अनुसार १५–२० दिनको अन्तरालमा सिँचाइ गर्नुपर्छ। फूल र डल्ला विकासको चरणमा माटोमा चिस्यानको कमी हुन दिनुहुँदैन।

४. रोग र कीरा व्यवस्थापन

नेपालमा कपास खेतीमा रोग र कीराको प्रकोप ठूलो चुनौतीको रूपमा रहेको छ।

• मुख्य रोगहरू: जरा कुहिने, फ्युजारियम ओइलाउने, एन्थ्राक्नोज र पातथोप्ले रोग।

• मुख्य कीराहरू: डल्लाको गुलाबी कीरा (Pink Bollworm), छेड्ने कीराहरू र थ्रिप्स।

• समाधान: बाली लगाउँदा घुम्ती बाली (Crop Rotation) अपनाउने, रोग प्रतिरोधात्मक जातको प्रयोग गर्ने र आवश्यकता अनुसार स्थानीय कृषि प्राविधिकको सल्लाहमा एकीकृत शत्रुजीव व्यवस्थापन (IPM) विधि अपनाउने।

५. बाली टिपाइ र उत्पादन

कपासका डल्ला पूर्ण रूपमा फुटेपछि ३–४ चरणमा हातले टिप्नुपर्छ। भिजेको वा शीत परेको बेला टिप्दा रेशाको गुणस्तर घट्ने र ढुसी लाग्ने सम्भावना हुन्छ। सफा र सुख्खा अवस्थामा टिपिएको कपासको बजार मूल्य राम्रो हुन्छ।

६. बजार, निर्यात र चुनौतीहरू

नेपालमा कपास खेतीको सम्भावना धेरै भए तापनि केही गम्भीर चुनौतीहरू छन्:

• बजारको समस्या: हाल नेपालमा ठूला कपास उद्योगहरू सीमित छन्, जसले गर्दा किसानले उचित मूल्य नपाउने वा बिक्री गर्न कठिनाइ हुने समस्या छ।

• निर्यात र आयात: नेपालले अझै पनि ठूलो परिमाणमा कच्चा कपास र तयारी कपडा आयात गरिरहेको छ। स्वदेशी उत्पादनलाई उद्योगसँग जोड्न सके आयात प्रतिस्थापन गर्न ठूलो भूमिका खेल्न सक्छ।

• प्राविधिक ज्ञानको कमी: आधुनिक खेती प्रविधि र कीरा व्यवस्थापनसम्बन्धी ज्ञान किसानको तल्लो तहसम्म पुग्न नसक्नु मुख्य समस्या हो।

नेपालको तराई क्षेत्रमा कपास खेतीलाई व्यावसायिक बनाउन सकियो भने यसले साना किसानहरूको आयस्तर वृद्धि गर्न र आत्मनिर्भर अर्थतन्त्र निर्माणमा सघाउ पुर्‍याउन सक्छ। यसका लागि सरकारी तहबाट कपासको ग्यारेन्टी मूल्य निर्धारण गर्ने, उन्नत बीउ र मलको सहज उपलब्धता गराउने र प्रशोधन उद्योगहरू स्थापना गर्ने नीति अगाडि बढाउनु आवश्यक छ।