सिप्लिगान: बाँदर प्रभावित क्षेत्रका लागि ‘वरदान’ र आम्दानीको दिगो स्रोत
नेपालको तराईदेखि मध्य-पहाडी भेगसम्म प्राकृतिक रूपमा पाइने सिप्लिगान (
खेती प्रविधि: कसरी लगाउने ?
सिप्लिगानको खेती निकै सजिलो र कम खर्चिलो छ। यसलाई बीउ र हाँगा (कटिङ) दुवै माध्यमबाट रोप्न सकिन्छ। सामान्यतया वर्षायामको सुरुवातसँगै यसका कलमी हाँगाहरू वा नर्सरीमा तयार पारिएका बिरुवाहरूलाई बारीको कान्ला, खेतको डिल वा बाँझो जमिनमा रोप्न सकिन्छ। यो निकै बलियो रूख भएकोले यसलाई धेरै हेरचाह वा महँगो मलखादको आवश्यकता पर्दैन। एकपटक रोपिएको बिरुवाले चार पुस्तासम्म निरन्तर उत्पादन दिइरहने हुनाले यसलाई किसानको ‘दीर्घकालीन सम्पत्ति’ मानिन्छ। यसको अर्को सबल पक्ष भनेको यसको रूखलाई काँक्रो, घिरौँला जस्ता लहरे बालीका लागि प्राकृतिक ‘थाँक्रो’ का रूपमा प्रयोग गरी एउटै जमिनबाट बहुविध लाभ लिन सकिन्छ।
स्वाद र परिकार: तीतोदेखि अमृतसम्म
सिप्लिगानको सुरुवाती स्वाद केही तीतो भए तापनि यसको प्रशोधन र पकाउने शैलीले यसलाई अत्यन्तै स्वादिष्ट बनाउँछ। यसको कलिलो मुना, पात र फूललाई अन्य सागपात जस्तै पकाएर खान सकिन्छ। कतिपयले यसको तीतोपन घटाउन रातभरि पानीमा भिजाउने वा उमालेर पानी फाल्ने गर्छन्। तर, यसको वास्तविक स्वाद “खाँदिएको अचार” मा लुकेको हुन्छ। यसलाई गुन्द्रुक जस्तै गरी माटोको भाँडोमा एक हप्तासम्म गालेर राखिन्छ, जसलाई ‘आलो गुन्द्रुक’ का रूपमा उपभोग गरिन्छ। यस्तो खाँदिएको सिप्लिगानलाई नुन-खुर्सानीसँग मोलेर अचार बनाउँदा वा आलुसँग झोल बनाएर खाँदा यसको स्वाद विशिष्ट हुन्छ। साथै, लामो समयसम्म भण्डारण गर्नका लागि यसलाई सुकाएर ‘सुकेको गुन्द्रुक’ समेत बनाउन सकिन्छ।
औषधीय महत्त्व: एक प्राकृतिक अस्पताल
आयुर्वेदमा सिप्लिगानलाई विभिन्न जटिल रोगको उपचारमा प्रयोग गरिन्छ। विशेषगरी मिर्गौलाको पत्थरी (Kidney Stone) का लागि यसलाई ‘रामबाण’ औषधि मानिन्छ। यसबाहेक उच्च रक्तचाप, मधुमेह, थायराइड र जन्डिस नियन्त्रणमा पनि यसले ठूलो भूमिका खेल्छ। पेटको कृमि मार्न र पाचन प्रणाली बलियो बनाउनुका साथै यसमा पाइने भिटामिन ‘ए’, ‘सी’ र आइरनले शरीरको रोग प्रतिरोधात्मक क्षमता बढाउँछ। दाँत दुख्ने र गिजा सुन्निने समस्यामा पनि यसको रस निकै लाभदायक हुन्छ।
बजार र आर्थिक लाभ
अहिले बजारमा सिप्लिगानको माग निकै उच्च छ। यसको मौसमी माग मात्र नभई प्रशोधित गुन्द्रुक र अचारको माग बाह्रै महिना हुने गर्दछ। किसानहरूले यसलाई आफ्नो नजिकको स्थानीय बजार, हाट-बजार वा शहरका ठूला तरकारी बजारहरूमा लगेर सजिलै बिक्री गर्न सक्छन्। थोरै लगानीमा उच्च प्रतिफल दिने र लगाइसकेपछि खासै मिहिनेत नपर्ने भएकाले सिप्लिगान खेती ग्रामीण अर्थतन्त्र सुधार्ने एउटा प्रभावकारी माध्यम बन्न सक्छ। त्यसैले, बाँझो जमिनको सदुपयोग गर्दै र बाँदरको समस्याबाट मुक्त रहँदै आर्थिक लाभ लिन सिप्लिगान खेती गर्नु आजको समयमा बुद्धिमानी देखिन्छ।