विदेशबाट आयात हुने खजुर नेपालमै फलाउन सकिएला ? तराईदेखि भित्री मधेशसम्म खजुर खेतीको सम्भावना र चुनौती

खजुर अर्थात् ‘डेट’ भन्नेबित्तिकै धेरैको मनमा अरबका तातो मरुभूमि र खजुरका अग्ला बोटको दृश्य आउँछ। वास्तवमा खजुर मरुभूमि र तातो तथा सुख्खा हावापानी भएका क्षेत्रसँग गहिरो रूपमा जोडिएको फल हो। यसको खेतीको इतिहास हजारौँ वर्ष पुरानो मानिन्छ। विश्वमा खजुर उत्पादनको ठूलो हिस्सा मध्यपूर्व र उत्तर अफ्रिकी क्षेत्रमा केन्द्रित छ। इजिप्ट, इरान, साउदी अरब, पाकिस्तान, इराक, अल्जेरिया, संयुक्त अरब इमिरेट्स, ओमान, सुडान र मोरक्को खजुर उत्पादनका प्रमुख देशमध्ये पर्छन्। पछिल्लो समय भने खजुर खेती परम्परागत मरुभूमि क्षेत्रमै सीमित छैन। अमेरिकाको क्यालिफोर्निया, इजरायललगायत अन्य उपयुक्त हावापानी भएका क्षेत्रमा पनि यसको व्यावसायिक उत्पादन हुँदै आएको छ। यसले उपयुक्त तापक्रम, पर्याप्त घाम, सिँचाइ र बगैँचा व्यवस्थापन मिलाउन सकिने ठाउँमा खजुर खेतीको सम्भावना खोज्न सकिने देखाउँछ।

विश्व बजारमा खजुरलाई उच्च मूल्यको फलका रूपमा लिइन्छ। ताजा अवस्थामा खानदेखि सुकाएर, प्रशोधन गरेर र विभिन्न खाद्य परिकारमा प्रयोग गर्न सकिने भएकाले यसको माग विभिन्न देशमा रहेको छ। विशेषगरी मध्यपूर्व र मुस्लिम समुदायमा रमजानलगायत धार्मिक तथा सांस्कृतिक अवसरमा खजुरको प्रयोग बढी हुने गर्छ। खजुरबाट ताजा फल र सुक्खा फलका अतिरिक्त खजुरको पेस्ट, सिरप तथा अन्य खाद्य सामग्रीसमेत तयार गरिन्छ। यसको बोट पनि बहुउपयोगी मानिन्छ। पात र रेशाबाट विभिन्न घरेलु तथा हस्तकलाका सामग्री बनाउन सकिन्छ। यसरी हेर्दा खजुर केवल एउटा फल दिने बोट मात्र नभई फल, प्रशोधित खाद्य सामग्री र अन्य उपयोगबाट आम्दानीको सम्भावना बोकेको बहुउपयोगी बाली हो।

नेपालमा भने खजुरको व्यावसायिक खेती अझै प्रारम्भिक अवस्थामै रहेको छ। नेपाली बजारमा खपत हुने खजुर तथा छोकडाको ठूलो हिस्सा आयातमार्फत पूर्ति हुँदै आएको छ। बजारमा बिक्री हुने खजुर भारतलगायत पाकिस्तान, साउदी अरब, संयुक्त अरब इमिरेट्स र अन्य उत्पादक देशबाट आउने गर्छ। विशेषगरी रमजान, छठ, तिहार तथा अन्य धार्मिक र सांस्कृतिक अवसरमा यसको माग बढ्ने गर्छ। नेपालमा व्यावसायिक उत्पादन नगण्य रहेकाले बजारको माग पूरा गर्न आयातमा निर्भर हुनुपर्ने अवस्था छ। यही कारण नेपालमा व्यावसायिक रूपमा खजुर उत्पादन गर्न सकिएमा आयात प्रतिस्थापनको सम्भावना देखिन्छ।

खजुर र छोकडा एउटै फलका फरक अवस्थाका उत्पादन हुन्। खजुरको बोटमा फलेको फललाई विभिन्न पाक्ने चरणमा ताजा रूपमा खान सकिन्छ। ताजा खजुर सामान्यतः नरम, रसिलो र गुलियो हुन्छ। यही फललाई सुकाएर यसको पानीको मात्रा घटाइएपछि सुक्खा खजुर अर्थात् छोकडाका रूपमा प्रयोग गरिन्छ। त्यसैले खजुर र छोकडा फरक–फरक फल होइनन्। ताजा अवस्थामा रहेको फललाई खजुर र सुकाएर लामो समय भण्डारण गर्न मिल्ने अवस्थामा पुगेको फललाई छोकडा भनेर बुझ्न सकिन्छ। बजारको दृष्टिले ताजा खजुरको आफ्नै माग छ भने सुक्खा खजुर अर्थात् छोकडाको माग पनि लामो समयसम्म रहने भएकाले किसानले उत्पादन र बजारको अवस्थाअनुसार दुवै प्रकारबाट आम्दानी लिन सक्ने सम्भावना हुन्छ।

नेपालमा खजुर खेतीको सम्भावना विशेषगरी तराई र केही भित्री मधेशका तातो क्षेत्रमा खोज्न सकिन्छ। खजुरलाई पर्याप्त घाम र लामो समयसम्म तातो मौसम आवश्यक पर्छ। फलको राम्रो विकास र गुणस्तरीय उत्पादनका लागि तातो तथा तुलनात्मक रूपमा सुख्खा वातावरण महत्वपूर्ण हुन्छ। खजुर विभिन्न प्रकारका माटोमा हुर्कन सक्ने भए पनि पानी नजम्ने र राम्रो जलनिकास भएको माटो खेतीका लागि उपयुक्त मानिन्छ। बलौटे दोमट तथा दोमट माटोमा यसको खेती गर्न सकिन्छ। सिँचाइको उचित व्यवस्था गर्न सकिने र पानीको निकास राम्रो भएका स्थानमा यसको व्यावसायिक सम्भावना अझ राम्रो हुन सक्छ। खजुरलाई सुख्खा वातावरण मन परे पनि बोटको उत्पादनका लागि आवश्यक पानी व्यवस्थापन भने महत्वपूर्ण हुन्छ। त्यसैले ‘जरा पानीमा र टाउको आगोमा’ भन्ने भनाइले खजुर खेतीमा जरालाई आवश्यक सिँचाइ र माथिल्लो भागमा पर्याप्त घाम तथा तातो वातावरणको आवश्यकता रहेको संकेत गर्छ।

नेपालमा खजुर खेती विस्तार गर्दा भने सबैभन्दा ठूलो चुनौती मनसुन बन्न सक्छ। खजुरको फल पाक्ने समयमा अत्यधिक वर्षा वा चिस्यान भएमा फलको गुणस्तरमा असर पर्न सक्ने भएकाले फल पाक्ने समय र स्थानीय वर्षाको अवस्थाबीचको सम्बन्धलाई विशेष रूपमा अध्ययन गर्नुपर्छ। तराईमा गर्मी र घाम पर्याप्त भए पनि मनसुनका कारण वर्षा हुने भएकाले नेपालमा खजुर खेतीलाई मरुभूमि वा सुख्खा क्षेत्रको जस्तै सामान्य रूपमा विस्तार गर्न सकिँदैन। फललाई वर्षाबाट जोगाउने उपाय, उचित बगैँचा व्यवस्थापन, सिँचाइ तथा निकास प्रणाली र आवश्यकताअनुसार वर्षा ओत वा अन्य संरक्षित प्रविधिको प्रयोगबारे स्थानीय स्तरमै परीक्षण गर्नुपर्ने हुन्छ। त्यसैले नेपालमा खजुर खेतीको वास्तविक सम्भावना पहिचान गर्न विभिन्न जिल्लामा जात परीक्षण र उत्पादन प्रविधिको परीक्षण गर्नु आवश्यक देखिन्छ।

खजुरका धेरै जातमध्ये मेजुल, बर्ही र हलावी विश्व बजारमा चर्चित जात हुन्। मेजुल ठूलो आकार, नरम बनावट र गुलियो स्वादका कारण लोकप्रिय छ। बर्ही जात ताजा अवस्थामा खानका लागि रुचाइन्छ भने हलावी पनि स्वादिलो र व्यावसायिक रूपमा प्रयोग हुने जात हो। नेपालमा यीमध्ये कुन जात सबैभन्दा उपयुक्त हुन्छ भन्ने कुरा भने स्थानीय हावापानी, वर्षाको समय, फल पाक्ने अवधि र बजारको मागका आधारमा परीक्षण गरेर मात्र निश्चित गर्न सकिन्छ। विशेषगरी नेपालमा फल पाक्ने समयमा मनसुनको प्रभाव कम पर्ने वा वर्षाबाट फल जोगाउन सकिने जात छनोट गर्नु व्यावसायिक सफलताका लागि महत्वपूर्ण हुन सक्छ।

खजुर खेतीमा बिरुवाको गुणस्तर पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण हुन्छ। खजुरमा भाले र पोथी बोट छुट्टाछुट्टै हुने भएकाले बिउबाट उत्पादन गरिएका बिरुवामा फल दिने पोथी बोट नै हुन्छ भन्ने निश्चित हुँदैन। त्यसैले व्यावसायिक बगैँचा स्थापना गर्दा प्रमाणित स्रोतबाट प्राप्त गुणस्तरीय र जातीय शुद्धता भएको बिरुवा प्रयोग गर्नुपर्छ। टिस्यु कल्चरबाट उत्पादित बिरुवा पनि व्यावसायिक खजुर खेतीमा प्रयोग गरिन्छ, तर नेपालमा त्यस्ता बिरुवाले स्थानीय हावापानीमा कति समयमा उत्पादन दिन्छन् र कुन जात बढी सफल हुन्छ भन्ने कुरा स्थानीय परीक्षण तथा प्राविधिक सिफारिसका आधारमा निर्धारण गर्नु उपयुक्त हुन्छ। खजुरको व्यावसायिक खेती सुरु गर्दा बिरुवा छनोटसँगै परागसेचन, सिँचाइ, मलखाद, रोग–कीरा व्यवस्थापन र फल टिप्ने प्रविधिमा पनि किसानलाई प्राविधिक ज्ञान आवश्यक पर्छ।

खजुर खेती नेपालका लागि नयाँ व्यावसायिक सम्भावना बोकेको बाली बन्न सक्छ। अहिले बजारको माग पूरा गर्न आयातमा निर्भर रहेको खजुर तथा छोकडाको केही हिस्सा स्वदेशमै उत्पादन गर्न सके आयात प्रतिस्थापनमा सहयोग पुग्न सक्छ। यसबाट किसानले ताजा खजुर बिक्री गर्नुका साथै केही उत्पादन सुकाएर छोकडा बनाउन र थप प्रशोधन गरी विभिन्न खाद्य सामग्री उत्पादन गर्न सक्ने सम्भावना रहन्छ। खजुरको पात र रेशाबाट पनि विभिन्न घरेलु तथा हस्तकलाका सामग्री बनाउन सकिने भएकाले बगैँचाबाट थप आम्दानीको बाटो खोल्न सकिन्छ। विश्वका विभिन्न देशमा खजुर उत्पादन र प्रशोधनबाट ठूलो कृषि व्यवसाय विकास भएको उदाहरणले नेपालमा पनि यसको सम्भावनाबारे सोच्न प्रेरित गर्छ।

यद्यपि नेपालमा खजुर खेतीलाई तुरुन्तै ठूलो क्षेत्रफलमा विस्तार गर्नुको सट्टा पहिले वैज्ञानिक परीक्षण र व्यावसायिक सम्भाव्यता अध्ययन गर्न आवश्यक छ। तराई तथा भित्री मधेशका विभिन्न स्थानमा जात परीक्षण, फल पाक्ने समय, मनसुनको प्रभाव, उत्पादन लागत, पानीको आवश्यकता, बजार मूल्य र भण्डारण क्षमताको अध्ययन गर्नुपर्छ। साथै गुणस्तरीय बिरुवाको उपलब्धता, फल टिप्ने तथा सुकाउने प्रविधि, प्रशोधन, प्याकेजिङ र बजार व्यवस्थापनमा पनि ध्यान दिनुपर्छ। किसानलाई केवल बिरुवा वितरण गरेर मात्र खजुर खेती सफल हुन सक्दैन; उत्पादनदेखि बजारसम्मको सम्पूर्ण मूल्य शृङ्खला विकास गर्न आवश्यक हुन्छ।

नेपालमा खजुर खेती अहिले नै ठूलो व्यावसायिक उद्योगका रूपमा स्थापित भइसकेको छैन, तर सम्भावनाको ढोका भने खुला छ। मरुभूमि र तातो सुख्खा क्षेत्रको प्रतीक मानिने खजुर विश्वका विभिन्न उपयुक्त भूभागमा सफलतापूर्वक उत्पादन भइरहेको अवस्थामा नेपालले पनि आफ्नै हावापानी र बजारको सम्भावना हेरेर यसको परीक्षण गर्न सक्छ। विशेषगरी तराई र भित्री मधेशका सम्भावित क्षेत्रमा उपयुक्त जातको छनोट, मनसुनबाट फल जोगाउने प्रविधि, गुणस्तरीय बिरुवा र वैज्ञानिक खेती प्रणाली अपनाउन सके खजुर भविष्यमा नेपालका लागि नयाँ व्यावसायिक फलफूल बाली बन्न सक्ने सम्भावना छ। अहिले विदेशबाट आयात गरेर उपभोग भइरहेको खजुर र छोकडाको केही हिस्सा स्वदेशमै उत्पादन गर्न सके किसानको आम्दानी बढ्नुका साथै आयात प्रतिस्थापनमा समेत योगदान पुग्न सक्छ। त्यसैले नेपालमा खजुर खेतीलाई केवल मरुभूमिमा फल्ने विदेशी फलका रूपमा हेर्नुभन्दा अनुसन्धान, परीक्षण र योजनाबद्ध विकासमार्फत सम्भावित नयाँ व्यावसायिक बालीका रूपमा अघि बढाउन आवश्यक देखिन्छ।