नेपालमा पाम (Oil Palm) खेती व्यावसायिक कृषि र औद्योगिक कच्चा पदार्थ उत्पादनको नयाँ सम्भावनाका रूपमा अगाडि आउन सक्ने क्षेत्र हो। विश्व बजारमा खाद्य तेलका रूपमा मात्र नभई साबुन, कस्मेटिक्स, बिस्कुट, चाउचाउ, प्रशोधित खाद्य पदार्थ तथा बायोडिजेलजस्ता विभिन्न उद्योगमा प्रयोग हुने पाम तेलको माग निरन्तर बढिरहेको छ। नेपालमा पनि पाम तेलको उपभोग तथा प्रशोधनसँग जोडिएको व्यापारिक गतिविधि ठूलो छ। हाल नेपालले विदेशबाट कच्चा पाम तेल आयात गरी स्वदेशमा प्रशोधन गर्ने र प्रशोधित पामोलिन तेल भारतलगायतका बजारमा निर्यात गर्ने व्यापारिक चक्रमा महत्वपूर्ण भूमिका खेल्दै आएको छ। यस्तो अवस्थामा देशभित्रै उपयुक्त क्षेत्रमा पाम खेती विस्तार गर्न सकिएमा आयातमा निर्भर कच्चा पदार्थको ठूलो हिस्सा स्वदेशमै उत्पादन गर्न सकिने र कृषि, उद्योग तथा व्यापारलाई एउटै मूल्य शृङ्खलामा जोड्न सकिने सम्भावना देखिन्छ।

नेपालको पाम तेलसम्बन्धी व्यापारिक गतिविधिमा कच्चा पदार्थ आयात, स्वदेशी प्रशोधन र भारततर्फको निर्यात प्रमुख चरणका रूपमा रहेका छन्। विशेषगरी मलेसिया र इन्डोनेसियाबाट कच्चा पाम तेल आयात गरी नेपालका प्रशोधन उद्योगमा रिफाइन गरेर प्रशोधित आरबिडी पामोलिन उत्पादन गर्ने र त्यसलाई भारतीय बजारमा पठाउने व्यापारिक अभ्यास हुँदै आएको छ। यसबाट प्रशोधन उद्योग, ढुवानी, भण्डारण र रोजगारीका क्षेत्रमा आर्थिक गतिविधि सिर्जना भएको छ। तर यसको अर्को महत्वपूर्ण पक्ष भनेको कच्चा पदार्थका लागि विदेशमै निर्भर रहनुपर्ने अवस्था हो। यदि नेपालमै व्यावसायिक रूपमा पाम उत्पादन गर्न सकियो भने आयातित कच्चा पदार्थको निर्भरता घटाउँदै कृषि उत्पादनलाई प्रशोधन उद्योगसँग जोड्न सकिनेछ। यसले किसानको आम्दानी बढाउने मात्र होइन, देशभित्रै रोजगारी र मूल्य अभिवृद्धिको अवसर पनि सिर्जना गर्न सक्छ।

विश्व बजारमा पाम तेल उत्पादनको ठूलो हिस्सा दक्षिण–पूर्वी एसियाली मुलुकहरूले ओगटेका छन्। इन्डोनेसिया विश्वकै सबैभन्दा ठूलो पाम तेल उत्पादक मुलुक हो भने मलेसिया पनि प्रमुख उत्पादकका रूपमा स्थापित छ। यसबाहेक थाइल्याण्ड, कोलम्बिया, नाइजेरिया तथा भारतका केही दक्षिणी राज्यहरूमा समेत पाम खेती व्यावसायिक रूपमा विस्तार भएको छ। यी देशहरूमा पाम खेतीको विकास हुनुको मुख्य कारण उष्ण तथा ओसिलो हावापानी, पर्याप्त वर्षा, लामो गर्मीयाम र वर्षभरि उत्पादन लिन सकिने वातावरण हो। नेपालले पनि आफ्ना भौगोलिक तथा जलवायु विशेषताका आधारमा उपयुक्त क्षेत्र पहिचान गरी वैज्ञानिक ढङ्गबाट खेती विस्तार गर्न सके यस क्षेत्रमा नयाँ कृषि व्यवसायको आधार तयार गर्न सक्ने सम्भावना छ।

पाम खेतीका लागि सामान्यतया तातो, ओसिलो र उष्णकटिबन्धीय हावापानी उपयुक्त मानिन्छ। पर्याप्त तापक्रम, वर्षभरि उपलब्ध हुने चिस्यान, राम्रो सूर्यप्रकाश र पानी नजम्ने गहिरो माटो यसको उत्पादनका लागि महत्वपूर्ण हुन्छन्। सामान्यतया करिब २२ देखि ३४ डिग्री सेल्सियस तापक्रम, वार्षिक २ हजारदेखि २ हजार ५ सय मिलिमिटरसम्म वर्षा र राम्रो जलनिकास भएको गहिरो बलौटे दोमट माटो पाम खेतीका लागि अनुकूल मानिन्छ। माटोको अम्लीयता पनि यसको वृद्धिमा महत्वपूर्ण हुन्छ। नेपालको सन्दर्भमा पूर्वी तराईका झापा, मोरङ र सुनसरीलगायतका क्षेत्रको हावापानी र माटो पाम खेतीका लागि सम्भावित क्षेत्रका रूपमा हेर्न सकिन्छ। यद्यपि कुनै पनि क्षेत्रमा ठूलो परिमाणमा खेती विस्तार गर्नुअघि स्थानीय जलवायु, माटो, पानीको उपलब्धता, बाढी तथा जलनिकासको अवस्था र दीर्घकालीन वातावरणीय प्रभावको वैज्ञानिक अध्ययन आवश्यक हुन्छ।

व्यावसायिक पाम खेतीमा दुरा, पिसिफेरा र तेनेरा प्रमुख प्रकारका रूपमा चिनिन्छन्। दुरा जातमा फलको बोक्रा बाक्लो र तेलको मात्रा तुलनात्मक रूपमा कम हुन्छ। पिसिफेरा जातमा कडा दाना वा खोल नहुने भए पनि यसको फल उत्पादन क्षमता व्यावसायिक खेतीका लागि सीमित हुन सक्छ। दुरा र पिसिफेराको संकरणबाट विकसित तेनेरा जातलाई व्यावसायिक उत्पादनका लागि बढी उपयोगी मानिन्छ। यसको फलमा तेलको मात्रा तुलनात्मक रूपमा उच्च हुने भएकाले विश्वका ठूला पाम उत्पादन क्षेत्रहरूमा तेनेरा प्रकारका उन्नत संकर बिरुवाको प्रयोग व्यापक छ। नेपालमा पनि व्यावसायिक खेती विस्तार गर्ने हो भने स्थानीय वातावरणमा राम्रो उत्पादन दिने, रोग तथा कीरा सहन सक्ने र उच्च तेल उत्पादन क्षमता भएका प्रमाणित बिरुवाको छनोट गर्नुपर्ने हुन्छ।

पाम खेतीको अर्को महत्वपूर्ण विशेषता भनेको यसले उत्पादन दिन सुरु गर्न केही वर्ष लाग्ने भए पनि एकपटक उत्पादनमा आएपछि लामो समयसम्म आम्दानी दिने क्षमता हो। सामान्यतया मुख्य खेतमा रोपिएको करिब तीनदेखि चार वर्षपछि फल उत्पादन सुरु हुन सक्छ र त्यसपछि बोटको उमेर बढ्दै जाँदा उत्पादनमा वृद्धि हुँदै जान्छ। करिब सातदेखि दस वर्षको अवधिमा उत्पादन उच्च तहमा पुग्न सक्ने र उपयुक्त व्यवस्थापन भएमा लामो समयसम्म व्यावसायिक उत्पादन लिन सकिने मानिन्छ। त्यसैले पाम खेती तत्काल प्रतिफल दिने बालीभन्दा दीर्घकालीन लगानी र योजनामा आधारित कृषि व्यवसाय हो। किसानले बिरुवा रोपेको पहिलो केही वर्ष आम्दानी नआउने अवस्थालाई ध्यानमा राख्दै अन्तरबाली, सहुलियतपूर्ण ऋण, बीमा तथा बजार सुनिश्चितताको व्यवस्था गर्न सके खेती विस्तारलाई थप आकर्षक बनाउन सकिन्छ।

नेपालमा पाम खेती विस्तारका लागि बिरुवा उत्पादन र नर्सरी व्यवस्थापन पनि अत्यन्तै महत्वपूर्ण विषय हो। गुणस्तरीय बीउ वा प्रमाणित संकर बीउबाट उत्पादन गरिएका स्वस्थ बिरुवा प्रयोग गर्नुपर्छ। नर्सरीमा निश्चित अवधिसम्म बिरुवा हुर्काएर बलियो भएपछि मुख्य खेतमा सार्ने गरिन्छ। सामान्यतया मनसुन सुरु हुने समय, जब माटोमा पर्याप्त चिस्यान हुन्छ, बिरुवा सार्न अनुकूल हुन सक्छ। तर नेपालका विभिन्न क्षेत्रमा वर्षा र तापक्रमको अवस्था फरक हुने भएकाले स्थानीय मौसमअनुसार रोपाइँको समय निर्धारण गर्नुपर्छ। बिरुवा रोपेपछि नियमित गोडमेल, मलखाद व्यवस्थापन, सिंचाइ, जलनिकास, झारपात नियन्त्रण तथा रोग–कीरा व्यवस्थापनमा विशेष ध्यान दिन आवश्यक हुन्छ।

पामको उत्पादन प्रणाली अन्य धेरै फलफूल तथा तेलबालीभन्दा फरक छ। यसको फल ठूला झुप्पामा लाग्छ, जसलाई फ्रेश फ्रुट बन्चेस अर्थात् एफएफबी भनिन्छ। फल पाक्ने अवस्थामा पुगेपछि झुप्पाबाट केही फल आफैँ झर्न थाल्छन्। यही अवस्थालाई आधार बनाएर दक्ष श्रमिकले विशेष औजारको प्रयोग गरी फलका झुप्पा काट्ने गर्छन्। पाम फल टिपिसकेपछि यसको गुणस्तर कायम राख्न समयमै प्रशोधन केन्द्रमा पुर्‍याउनु अत्यन्तै आवश्यक हुन्छ। लामो समयसम्म प्रशोधन नगरी राख्दा फलमा फ्री फ्याटी एसिड बढ्न सक्छ र उत्पादित तेलको गुणस्तरमा असर पर्न सक्छ। त्यसैले पाम खेतीसँगै नजिकै प्रशोधन उद्योग वा प्रभावकारी संकलन तथा ढुवानी प्रणालीको विकास हुनु अनिवार्य हुन्छ।

पाम तेल उत्पादनको औद्योगिक प्रक्रियामा फलका झुप्पालाई पहिले स्टेरिलाइजेसन अर्थात् बाफको प्रयोग गरी तताइन्छ। त्यसपछि थ्रेसिङ प्रक्रियाबाट फललाई झुप्पाबाट अलग गरिन्छ। अलग गरिएको फललाई डाइजेसन प्रक्रियामार्फत मिचेर लेदो बनाइन्छ र त्यसपछि प्रेसिङ गरी कच्चा पाम तेल निकालिन्छ। तेलबाट पानी तथा अन्य अशुद्ध पदार्थ हटाएर कच्चा तेललाई भण्डारण गरिन्छ। त्यसपछि यसलाई थप प्रशोधन तथा रिफाइनिङका लागि पठाउन सकिन्छ। यही कारणले पाम खेतीलाई केवल कृषि उत्पादनका रूपमा नभई खेतीदेखि संकलन, ढुवानी, प्रशोधन, प्याकेजिङ र बजारसम्म फैलिएको एकीकृत औद्योगिक मूल्य शृंखलाका रूपमा विकास गर्न आवश्यक हुन्छ।

नेपालमा पाम खेतीको सम्भावना मूल्याङ्कन गर्दा यसको बजार पक्ष पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण छ। पाम तेल खाद्य तेलका रूपमा प्रयोग हुनुका साथै चाउचाउ, बिस्कुट, बेकरी तथा विभिन्न प्रशोधित खाद्य पदार्थमा प्रयोग हुन्छ। यसबाहेक साबुन, कस्मेटिक्स र अन्य औद्योगिक उत्पादनमा समेत यसको प्रयोग हुने भएकाले यसको बजार व्यापक छ। नेपालमा पाम तेलसँग सम्बन्धित प्रशोधन उद्योग र निर्यात व्यापारको आधार पहिले नै विकसित भएकाले उत्पादन पक्षलाई बलियो बनाउन सके किसानदेखि उद्योगसम्मको मूल्य शृंखला निर्माण गर्न सकिने सम्भावना छ। यसले कृषकलाई निश्चित बजार उपलब्ध गराउनुका साथै उद्योगलाई स्वदेशी कच्चा पदार्थको आधार प्रदान गर्न सक्छ।

तर नेपालमा पाम खेती विस्तार गर्दा अवसरसँगै चुनौतीलाई पनि गम्भीरतापूर्वक मूल्याङ्कन गर्नुपर्छ। पाम लामो अवधिको बाली भएकाले एकपटक रोपिसकेपछि जमिनको प्रयोग लामो समयसम्म त्यही बालीमा निर्भर हुन्छ। त्यसैले खेती विस्तारअघि माटो र जलवायुको वैज्ञानिक परीक्षण, पानीको उपलब्धता, बाढी तथा जलनिकासको अवस्था, जैविक विविधता र वातावरणीय प्रभावको अध्ययन गर्न आवश्यक हुन्छ। नदीकिनार वा बाढी प्रभावित क्षेत्रलाई स्वतः उपयुक्त मान्नु उचित हुँदैन। त्यस्तै, प्रशोधन उद्योगबाट खेतको दूरी धेरै भएमा फल टिपेपछि समयमै मिलमा पुर्‍याउन कठिन हुने भएकाले उत्पादन क्षेत्र र प्रशोधन केन्द्रबीचको दूरी पनि योजनाको महत्वपूर्ण आधार बन्नुपर्छ।

नेपालमा पाम खेतीलाई सफल बनाउन किसानलाई केवल बिरुवा वितरण गरेर मात्र पुग्दैन। दीर्घकालीन कृषि नीति, प्रमाणित बिरुवा आपूर्ति, प्राविधिक तालिम, सिंचाइ तथा जलनिकास पूर्वाधार, कृषि बीमा, सहुलियतपूर्ण कर्जा, उत्पादनको न्यूनतम मूल्य वा खरिद सुनिश्चितता र प्रशोधन उद्योगसँग किसानको प्रत्यक्ष सम्बन्ध आवश्यक हुन्छ। किसान, निजी क्षेत्र, सहकारी र सरकारबीच सहकार्य गर्दै ‘खेतीदेखि उद्योगसम्म’ जोडिएको मोडल विकास गर्न सके पाम खेतीले व्यावसायिक रूप लिन सक्छ। विशेषगरी पूर्वी तराईका सम्भावित क्षेत्रमा पाइलट परियोजना सञ्चालन गरी उत्पादन, तेलको मात्रा, रोग–कीरा, पानीको आवश्यकता र किसानको आर्थिक प्रतिफलको अध्ययन गरेपछि मात्र ठूलो क्षेत्रमा विस्तार गर्नु बढी प्रभावकारी हुन सक्छ।

समग्रमा हेर्दा नेपालमा पाम खेती केवल अर्को नयाँ बाली थप्ने विषय मात्र होइन, यो कृषि उत्पादनलाई प्रशोधन उद्योग, रोजगारी र निर्यात व्यापारसँग जोड्ने सम्भावित दीर्घकालीन परियोजना हो। अहिले विदेशबाट कच्चा पाम तेल आयात गरी स्वदेशमा प्रशोधन गरेर निर्यात गर्ने व्यापारिक संरचनालाई क्रमशः स्वदेशी उत्पादनसँग जोड्न सके नेपालको कृषि क्षेत्रले नयाँ मूल्य शृंखला प्राप्त गर्न सक्छ। उपयुक्त भूगोलको वैज्ञानिक पहिचान, वातावरणीय सन्तुलनको संरक्षण, उच्च गुणस्तरीय बिरुवा, आधुनिक खेती प्रविधि, समयमै फल संकलन र प्रशोधन तथा बजार सुनिश्चितता कायम गर्न सकिएमा पाम खेती नेपालको तराई क्षेत्रमा उच्च मूल्यको औद्योगिक कृषि व्यवसाय बन्न सक्ने सम्भावना छ। तर यसलाई ‘छिट्टै ठूलो नाफा दिने बाली’का रूपमा नभई दीर्घकालीन लगानी, वैज्ञानिक अनुसन्धान र उद्योगसँग जोडिएको योजनाबद्ध कृषि प्रणालीका रूपमा विकास गर्नु आवश्यक छ। त्यसो गर्न सके नेपालले पाम तेलको कच्चा पदार्थमा रहेको आयात निर्भरता घटाउँदै स्वदेशी उत्पादन, रोजगारी र मूल्य अभिवृद्धि बढाउने दिशामा महत्वपूर्ण फड्को मार्न सक्छ।